1. Temel Bilgiler
Python 1990 yılından bu yana büyük bir topluluk tarafından geliştirilen kıvrak ve dinamik bir dildir.
Söz diziminin sade olması, kolay öğrenilmesi ve program geliştirme sürecini hızlandırması ile tanınan bu dil
Windows, GNU/Linux ve MacOs X gibi pek çok farklı işletim sistemi üzerinde çalışabilmektedir.
Dolayısıyla tek bir platformda geliştirdiğiniz bir Python uygulaması,
üzerinde hiç bir değişiklik yapmaya gerek olmadan veya küçük değişikliklerle başka platformlarda da çalışabilecektir.
Son yıllarda Türkiyede de ilgi uyandırmaya başlayan bu dil yavaş yavaş üniversite müfredatındaki yerini alıyor.
Her ne kadar ülkemizde henüz yeterli ilgiyi görmese de,
bugün Googledan NASAya, YouTubedan Hewlett Packarda kadar pek çok kurum ve şirkette Python programlama dilinden yararlanıldığını görüyoruz.
Burada, Python programlama diline merak duyan okurlara bu dilin temellerini sağlam ve hızlı bir şekilde öğretmeyi amaçlıyoruz.
Bu belgelerden yararlanabilmek için önceden bir programlama dili biliyor olmanız gerekmez.
Buradaki bilgiler, okurun programlama konusunda hiç bir bilgisi olmadığı varsayılarak ve herkesin anlayabileceği bir üslupla hazırlanmıştır.
1.1. Python Hakkında
Pythonın baş geliştiricisi Guido Van Rossum adlı Hollandalı bir programcıdır.
Eğer Guido Van Rossumun neye benzediğini merak ediyorsanız, onun Buradaki adresindeki fotoğraflarını inceleyebilirsiniz.
Her ne kadar Python programlama dili ile ilgili çoğu görsel malzemenin üzerinde bir piton resmi görsek de,
Python kelimesi aslında çoğu kişinin zannettiğinin aksine piton yılanı anlamına gelmiyor.
Python programlama dili, Guido Van Rossumun çok sevdiği, Monty Python adlı altı kişilik bir İngiliz komedi grubunun Monty Pythons Flying Circus adlı gösterisinden alıyor ismini.
Python programlama dili, C ve C++ gibi daha yerleşik ve köklü dillere kıyasla çok uzun bir geçmişe sahip değildir,
ama bu programlama dillerine göre hem daha kolaydır hem de program geliştirme sürecini bir hayli kısaltır.
Üstelik bu dil ayrı bir derleyiciye de ihtiyaç duymaz.
Ayrıca bu dilde yazılan kodlar başka dillere göre hem daha okunaklı hem de daha temizdir...
İşte Python, bu ve buna benzer üstünlükleri sayesinde pek çok kimsenin gözdesi haline gelmiştir.
Googleın da Pythona özel bir önem ve değer verdiğini,
çok iyi derecede Python bilenlere iş olanağı sunduğunu hemen söyleyelim.
Mesela Pythonın geliştiricisi Guido Van Rossum 2005 yılının Aralık ayından beri Googleda çalışıyor. (Guido Van Rossumun özgeçmişine Buradaki adresinden erişebilirsiniz.)
1.2. Python Nasıl Okunur?
Geliştiricisi Hollandalı olsa da Python İngilizce bir kelimedir.
Dolayısıyla bu kelimenin telaffuzunda İngilizcenin kuralları geçerli.
Ancak bu kelimeyi hakkıyla telaffuz etmek, ana dili Türkçe olanlar için pek kolay değil.
Çünkü bu kelime içinde, Türkçede yer almayan ve okunuşu peltek syi andıran th sesi var.
İngilizce bilenler bu sesi think [düşünmek] kelimesinden hatırlayacaklardır.
Ana dili Türkçe olanlar think kelimesini genellikle tink şeklinde telaffuz eder.
Dolayısıyla Python kelimesini de paytın şeklinde telaffuz edebilirsiniz...
Asıl söylenişinin dışında bu kelimeyi tamamen Türkçeleştirerek piton şeklinde telaffuz edenler de var.
Elbette siz de dilinizin döndüğü bir telaffuzu tercih etmekte özgürsünüz.
Eğer python kelimesinin İngilizce telaffuzunu dinlemek istiyorsanız Buradaki adresini ziyaret edebilir,
Guido Van Rossumun bu kelimeyi nasıl telaffuz ettiğini merak ediyorsanız da
tanıtım videosunu izleyebilirsiniz.
Buradaki
1.3. Python Nereden İndirilir?
Pythonı kullanabilmek için,
bu programlama dilinin sistemimizde kurulu olması gerekiyor.
İşte biz de bu bölümde Pythonı nereden indirip sistemimize nasıl kuracağımızı öğreneceğiz.
Python Windows ve GNU/Linux işletim sistemlerine kurulma açısından farklılıklar gösterir.
Biz burada Pythonın hem GNU/Linuxa hem de Windowsa nasıl kurulacağını ayrı ayrı inceleyeceğiz.
Ancak her ne kadar GNU/Linux ve Windows bölümlerini ayırmış da olsak,
hangi işletim sistemini kullanıyor olursanız olun,
ben size her iki bölümü de okumanızı tavsiye ederim.
Çünkü GNU/Linux bölümünde Windows kullanıcılarının,
Windows bölümünde ise GNU/Linux kullanıcılarının ilgisini çekebilecek kısımlar olabilir.
Ayrıca yazdığınız bir programın sadece tek bir işletim sistemine bağımlı olmaması önemli bir özelliktir.
O yüzden hem Windows hem de GNU/Linux hakkında bilgi sahibi olmanın zararını değil, faydasını göreceksiniz.
Öncelikle GNU/Linuxtan başlayalım:
1.3.1. GNU/Linuxta Pythonı Kurmak
Python hemen hemen bütün GNU/Linux dağıtımlarında kurulu geliyor.
Mesela Pardus ve Ubuntuda Pythonın kurulu olduğunu biliyoruz,
o yüzden Pardus veya Ubuntu kullanıyorsanız Pythonı kurmanıza gerek yok.
Eğer Pythonı kurmanız gerekirse Buradaki download adresinden
Pythonın kaynak dosyalarını indirebilirsiniz.
Ancak Python GNU/Linux dağıtımlarında çok önemli bazı parçalarla etkileşim halinde olduğu için kaynaktan derleme pek tavsiye edilmez.
Hele ki Pardus gibi, sistemin belkemiğini Pythonın oluşturduğu bir dağıtımda Pythonı kaynaktan derlemeye çalışmak,
eğer dikkatsiz davranırsanız epeyce başınızı ağrıtabilir.
Sözün özü, GNU/Linux sistemlerinde en kestirme yol dağıtımın kendi Python paketlerini kullanmaktır.
Ancak GNU/Linux sistemlerinde kurulu olarak gelen Python çoğunlukla en yeni sürüm değildir.
Eğer mutlaka ama mutlaka Pythonın daha yeni bir sürümüne ihtiyacınız yoksa
eski de olsa dağıtımınızla birlikte gelen Python sürümünü kullanmanızı öneririm.
Ama eğer, Ben illa ki en yeni sürümü kullanacağım! derseniz,
kullandığınız GNU/Linux dağıtımına,
sisteminizdekinden daha yeni (veya daha eski) bir Python sürümü kurmanız da elbette mümkündür.
Bunun için;
Öncelikle şu adresi ziyaret ediyoruz: Buradaki download
Bu adreste, üzerinde Python 2.x.x compressed source tarball (for Linux, Unix or OS X) yazan bağlantıya tıklayarak ilgili .
tgz dosyasını bilgisayarımıza indiriyoruz.
Daha sonra bu sıkıştırılmış dosyayı açıyoruz ve açılan dosyanın içine girip,
orada sırasıyla aşağıdaki komutları veriyoruz:
./configure
make
make altinstall
Ancak bir noktaya dikkatinizi çekmek isterim: Pythonın düzgün kurulabilmesi için make altinstall komutunu yetkili kullanıcı veya root olarak çalıştırmalısınız.
Eğer her şey yolunda gittiyse Pythonın farklı bir sürümü sistemimize kurulmuş oldu.
Yalnız burada make install yerine make altinstall komutunu kullandığımıza dikkat edin.
make altinstall komutu, Python kurulurken klasör ve dosyalara sürüm numarasının da eklenmesini sağlar. Böylece yeni kurduğunuz Python, sistemdeki eski Python sürümünü silip üzerine yazmamış olur ve iki farklı sürüm yan yana varolabilir. Bu önemli ayrıntıyı kesinlikle gözden kaçırmamalısınız.
Bu noktada bir uyarı yapmadan geçmeyelim:
Daha önce de dediğimiz gibi, Python özellikle bazı GNU/Linux dağıtımlarında pek çok sistem aracıyla sıkı sıkıya bağlantılıdır.
Yani Python, kullandığınız dağıtımın belkemiği durumunda olabilir.
Bu yüzden Pythonı kaynaktan derlemek bazı riskler taşıyabilir.
Eğer yukarıda anlatıldığı şekilde, kaynaktan Python derleyecekseniz, karşı karşıya olduğunuz risklerin farkında olmalısınız.
Ayrıca GNU/Linux üzerinde kaynaktan program derlemek konusunda tecrübeli değilseniz ve eğer yukarıdaki açıklamalar size kafa karıştırıcı geliyorsa, kesinlikle dağıtımınızla birlikte gelen Python sürümünü kullanmalısınız.
Python sürümlerini başa baş takip ettiği için, ben size Ubuntu GNU/Linuxu denemenizi önerebilirim.
Ubuntunun depolarında Pythonın en yeni sürümlerini rahatlıkla bulabilirsiniz.
Ubuntunun resmi sitesine Buradaki adresinden, yerel Türkiye sitesine ise Buradaki adresinden ulaşabilirsiniz.
1.3.2. Windowsta Pythonı Kurmak
GNU/Linux dağıtımlarının aksine,
Windows işletim sisteminde Python programlama dili kurulu olarak gelmez.
Dolayısıyla Pythonı Windowsta kullanabilmek için bu programı sitesinden Buradan indirmemiz gerekiyor.
Resmi sitedeki indirme adresinde Buradaki programın Microsoft Windows işletim sistemiyle uyumlu sürümlerini bulabilirsiniz.
Bu adresten Pythonı indirmek isteyen çoğu Windows kullanıcısı için en uygunu,
üzerinde Python 2.x.x Windows installer (Windows binary does not include source) yazan bağlantıya tıklamak olacaktır.
Windows kullanıcıları resmi sitedeki indirme adresinde yer alan Python kurulum betiğini bilgisayarlarına indirdikten sonra kurulum dosyasına çift tıklayarak ve ekrandaki yönergeleri takip ederek Pythonı kurabilirler.
Pythonı kurmak çok kolaydır. Pythonı kurarken,
öntanımlı ayarlarda herhangi bir değişiklik yapmadan, sadece Next tuşlarına basarak kurulumu gerçekleştirebilirsiniz.
Python otomatik olarak C:\Python2x dizini içine kurulacaktır.
Eğer Python programlama dilinin hangi sürümünü kullanmanız gerektiği konusunda kararsızlık yaşıyorsanız,
ben size 2.6 sürümünü tavsiye ederim.
Aslında 2.5 ve üstü bütün sürümler kullanıma uygundur.
Ancak Pythonın 2.6 sürümü şu anda mevcut sürümler arasında en olgunudur.
Biz burada konuları anlatırken Pythonın 2.6 sürümünü temel alacak olsak da Pythonın başka sürümlerini kullananlar da buradaki belgelerden faydalanabilir.
Yeri gelmişken önemli bir uyarıda bulunalım:
Pythonın 2.x numaralı sürümleri ile 3.x numaralı sürümleri birbirinden farklıdır.
Eğer Pythonın 3.x sürümlerinden birini kullanmak istiyorsanız belgelerle çalışabilirsiniz.
1.4. Python Nasıl Çalıştırılır?
Bu bölümde hem GNU/Linux, hem de Windows kullanıcılarının Pythonı nasıl çalıştırması gerektiğini tartışacağız. Öncelikle GNU/Linux kullanıcılarından başlayalım.
1.4.1. GNU/Linuxta Pythonı Çalıştırmak
Eğer GNU/Linux işletim sistemi üzerinde KDE kullanıyorsak Python programını çalıştırmak için önce ALT+F2 tuşlarına basıp, çıkan ekranda şu komutu vererek bir konsol ekranı açıyoruz:
konsole
Eğer kullandığımız masaüstü GNOME ise ALT+F2 tuşlarına bastıktan sonra vermemiz gereken komut şudur:
gnome-terminal
Bu şekilde komut satırına ulaştığımızda;
python
yazıp ENTER tuşuna basarak Python programlama dilini başlatıyoruz. Karşımıza şuna benzer bir ekran gelmeli:
Python 2.6.5 (r265:79063, Apr 3 2010, 01:57:29)
[GCC 4.4.3] on linux2
Type "help", "copyright", "credits" or "license"
for more information.
>>>
Bu ekranda kullandığımız Python sürümünün 2.6.5 olduğunu görüyoruz.
Buradaki >>> işareti Pythonın bizden komut almaya hazır olduğunu gösteriyor.
Komutlarımızı bu işaretten hemen sonra, boşluk bırakmadan yazacağız.
Bunun dışında, istersek Python kodlarını bir metin dosyasına da kaydedebilir, bu kaydettiğimiz metin dosyasını konsoldan çalıştırabiliriz.
Bu işlemin nasıl yapılacağını daha sonra konuşacağız.
Eğer python komutunu verdiğinizde yukarıdaki ekran yerine bir hata mesajıyla karşılaşıyorsanız iki ihtimal var:
Birincisi, python kelimesini yanlış yazmış olabilirsiniz.
Mesela yanlışlıkla pyhton, pyton, phyton veya Python yazmış olabilirsiniz.
Doğru kelimenin tamamen küçük harflerden oluştuğuna özellikle dikkat etmemiz gerekiyor.
Windows açısından python kelimesini büyük veya küçük harflerle yazmanızın bir önemi olmayabilir,
ama GNU/Linux açısından büyük-küçük harf ayrımı son derece önemlidir.
İkincisi, eğer ilk maddede söylenenlerin geçerli olmadığından eminseniz,
çok düşük bir ihtimal olmakla birlikte,
Python sisteminizde kurulu değil demektir.
Yalnız GNU/Linux sistemlerinde Pythonın kurulu olmama ihtimalinin sıfıra yakın olduğunu söyleyeyim.
O yüzden sisteminizde Pythonın kurulu olmadığına kesinkes karar vermeden önce,
durumunuzun birinci madde kapsamına girmediğinden emin olmalısınız.
Eğer kullandığınız GNU/Linux dağıtımında Pythonın kurulu olmadığına eminseniz, önünüzde iki seçenek var:
Birincisi, Python o anda sisteminizde kurulu olmasa bile, kullandığınız dağıtımın paket depolarında olabilir.
O yüzden öncelikle dağıtımınızın paket depolarında python kelimesini kullanarak bir arama yapın ve kullandığınız dağıtıma uygun bir şekilde Python paketini kurun.
İkincisi, Python kullandığınız dağıtımın paket depolarında bulunsa bile,
siz Pythonı kaynaktan derlemek istiyor olabilirsiniz.
Eğer öyleyse Buradaki adresinden
Python 2.x.x compressed source tarball (for Linux, Unix or OS X)
bağlantısına tıklayarak, .tgz dosyasını bilgisayarınıza indirin ve klasörü açıp orada sırasıyla
./configure, make ve make install komutlarını verin. Burada farklı olarak make altinstall yerine make install komutunu kullandığımıza dikkat edin.
Çünkü sizin sisteminizde Pythonın hiç bir sürümü kurulu olmadığı için, elle kuracağınız yeni sürümün eski bir sürümle çakışma riski de yok.
O yüzden make altinstall yerine doğrudan make install komutunu kullanabilirsiniz.
Ancak daha önce de dediğimiz gibi, biz size dağıtımınızın depolarında bulunan Python sürümünü kullanmanızı şiddetle tavsiye ediyoruz.
Gelelim Microsoft Windows kullanıcılarına...
1.4.2. Windowsta Pythonı Çalıştırmak
Pythonı yukarıda verdiğimiz indirme adresinden indirip bilgisayarlarına kurmuş olan Windows kullanıcıları,
Başlat/Programlar/Python 2.x/Python (Command Line) yolunu takip ederek Pythonın komut satırına ulaşabilirler.
Ayrıca alternatif olarak,
Başlat/Çalıştır yolunu takip ederek, cmd komutuyla ulaştığınız MS-DOS ekranında şu komutu verdiğinizde de karşınıza Pythonın komut satırı gelecektir:
c:/python26/python
Eğer yukarıda yaptığımız gibi uzun uzun konum belirtmek yerine
sadece python komutunu kullanmak isterseniz Pythonı YOLa (PATH) eklemeniz gerekir.
Peki Pythonı nasıl YOLa ekleyeceğiz? Şöyle:
Denetim Masası içinde Sistem simgesine çift tıklayın.
(Eğer klasik görünümde değilseniz Sistem simgesini bulmak için
Performans ve Bakım kategorisinin içine bakın veya Denetim Masası açıkken adres çubuğuna doğrudan
sistem yazıp ENTER tuşuna basın.)
Gelişmiş sekmesine girin ve Ortam Değişkenleri düğmesine basın.
Sistem Değişkenleri bölümünde Path öğesini bulup buna çift tıklayın.
Değişken Değeri ifadesinin hemen karşısındaki kutucuğun en sonuna şu girdiyi ekleyin: ;C:\Python26.
TAMAMa basıp çıkın.
Bu değişikliklerin geçerlilik kazanabilmesi için açık olan bütün MS-DOS pencerelerini kapatıp yeniden açın.
Eğer yukarıdaki işlemleri başarıyla gerçekleştirdiyseniz, Başlat/Çalıştır yolunu takip edip cmd komutunu vererek ulaştığınız MS-DOS ekranında;
python
yazıp ENTER tuşuna bastığınızda karşınıza şöyle bir ekran geliyor olmalı:
Python 2.6.5 (r265:79096, Mar 19 2010, 21:48:26)
[MSC v.1500 32 bit (Intel)] on win32
Type "help", "copyright", "credits" or "license"
for more information.
>>>
Bu ekranda kullandığımız Python sürümünün 2.6.5 olduğunu görüyoruz. Buradaki >>> işareti Pythonın bizden komut almaya hazır olduğunu gösteriyor. Komutlarımızı bu işaretten hemen sonra, boşluk bırakmadan yazacağız. Bunun dışında, istersek Python kodlarını bir metin dosyasına da kaydedebilir, bu kaydettiğimiz metin dosyasını komut satırından çalıştırabiliriz. Bu işlemin nasıl yapılacağını daha sonra konuşacağız.
Eğer python komutunu verdiğinizde yukarıdaki ekran yerine bir hata mesajıyla karşılaşıyorsanız üç ihtimal var:
1.}python kelimesini yanlış yazmış olabilirsiniz. Mesela yanlışlıkla pyhton, pyton veya phyton yazmış olabilirsiniz. Bu yüzden python kelimesini doğru yazdığınıza emin olun.
2.}Pythonı YOLa ekleyememiş olabilirsiniz.
3.}Pythonı kuramamış olabilirsiniz. Başlat/Programlar yolu içinde bir Python26 girdisi olup olmadığına bakın. Ayrıca C:\ dizininin içini de kontrol edin. Orada Python26 adlı bir klasör görüyor olmalısınız. Eğer programlar listesinde veya C:\ dizini içinde Python26 diye bir şey yoksa Pythonı kuramamışsınız demektir. Bu durumda Pythonı yeniden kurmayı deneyebilirsiniz.
Ben sizin yukarıdaki komutu düzgün bir şekilde çalıştırabilmiş olduğunuzu varsayıyorum.
1.5. Pythondan Nasıl Çıkılır?
Farklı işletim sistemlerinde python komutunu vererek Pythonın komut satırına nasıl erişebileceğimizi öğrendik. Peki bu komut satırından çıkmak istersek ne yapacağız? Elbette doğrudan komut penceresi üzerindeki çarpı tuşuna basarak bu ortamı terk edebilirsiniz. Ancak bu işlemi kaba kuvvete başvurmadan yapmanın bir yolu olmalı, değil mi?
Komut satırından çıkmanın birkaç farklı yolu vardır:
1.}Komut ekranı üzerindeki çarpı düğmesine basmak (kaba kuvvet)
2.}Önce CTRL+Z tuşlarına, ardından da ENTER tuşuna basmak (Windows)
3.}CTRL+Z tuşlarına basmak (GNU/Linux)
4.}quit() yazıp ENTER tuşuna basmak (Bütün işletim sistemleri)
5.}Önce import sys, ardından da sys.exit() komutlarını vermek (Bütün işletim sistemleri)
Siz bu farklı yöntemler arasından, kolayınıza hangisi geliyorsa onu seçebilirsiniz.
Böylece Pythonı nereden indireceğimizi, nasıl kuracağımızı ve Pythonın komut satırını nasıl başlatıp kapatabileceğimizi öğrenmiş olduk. Pythona ilişkin en temel bilgileri edinmiş olduğumuza göre artık Pythonla daha ciddi işler yapmaya doğru ilk adımlarımızı atabiliriz. Ama önce bölüm sorularına bakalım.
1.6. Bölüm Soruları
1. Pythonın GNU/Linux, Windows ve Mac OS X sürümleri olduğunu biliyoruz. Buradaki adresini ziyaret ederek, Pythonın başka hangi platformlara ait sürümlerinin olduğunu inceleyin. Sizce Pythonın bu kadar farklı işletim sistemi ve platform üzerinde çalışabiliyor olması bu dilin hangi özelliğini gösteriyor?
2. Eğer GNU/Linux dağıtımlarından birini kullanıyorsanız, sisteminizde Python programlama dilinin kurulu olup olmadığını denetleyin. Kullandığınız dağıtımda Python kurulumla birlikte mi geliyor, yoksa başka bir paketin bağımlılığı olarak mı sisteme kuruluyor? Eğer Python kurulumla birlikte geliyorsa, kurulu gelen, Pythonın hangi sürümü? Dağıtımınızın depolarındaki en yeni Python sürümü hangisi?
3. Tercihen VirtualBox gibi bir sanallaştırma aracı ile kurduğunuz bir GNU/Linux dağıtımı üzerinde Python kurulumuna ilişkin bazı denemeler yapın. Örneğin Pythonın resmi sitesinden dilin kaynak kodlarını indirip programı kaynaktan derleyin. Sistemde kurulu olarak gelen Python sürümüyle, sizin kaynaktan derlediğiniz Python sürümünün birbiriyle çakışmaması için gerekli önlemleri alın. Diyelim ki sisteminizde Pythonın 2.6 sürümü var. Siz Pythonın sitesinden farklı bir Python sürümü indirdiğinizde Pythonın öntanımlı sürümüne ve kaynaktan derlenen sürümüne ayrı ayrı nasıl ulaşabileceğinizi düşünün.
4. Eğer siz bir Windows kullanıcısıysanız ve .Net çatısı ile aşinalığınız varsa IronPythonın ne olduğunu araştırın.
5. Eğer siz bir Java programcısı iseniz Jythonın ne olduğunu araştırın.
6. Kullandığınız işletim sisteminde Pythonı kaç farklı biçimde çalıştırabildiğinizi kontrol edin.
7. Windowsta Pythonın hangi araçlarla birlikte kurulduğunu kontrol edin. Kurulumla birlikte gelen çevrimdışı İngilizce kılavuzları inceleyin. Localhosttan hizmet veren pydoc (Module Docs) sunucusunu çalıştırın ve bunun ne işe yaradığını anlamaya çalışın.
8. Windowsta YOL (PATH) yapısını inceleyin. Windows dizinleri YOLa nasıl ekleniyor? YOLa eklenen dizinler birbirinden hangi işaret ile ayrılıyor? Bir dizinin YOL üstünde olup olmaması neyi değiştiriyor? Sitesinden indirip kurduğunuz Python sürümünü YOLa eklemeyi deneyin. Bu işlem sırasında ne gibi sorunlarla karşılaştığınızı değerlendirin.
Python 1990 yılından bu yana büyük bir topluluk tarafından geliştirilen kıvrak ve dinamik bir dildir.
Söz diziminin sade olması, kolay öğrenilmesi ve program geliştirme sürecini hızlandırması ile tanınan bu dil
Windows, GNU/Linux ve MacOs X gibi pek çok farklı işletim sistemi üzerinde çalışabilmektedir.
Dolayısıyla tek bir platformda geliştirdiğiniz bir Python uygulaması,
üzerinde hiç bir değişiklik yapmaya gerek olmadan veya küçük değişikliklerle başka platformlarda da çalışabilecektir.
Son yıllarda Türkiyede de ilgi uyandırmaya başlayan bu dil yavaş yavaş üniversite müfredatındaki yerini alıyor.
Her ne kadar ülkemizde henüz yeterli ilgiyi görmese de,
bugün Googledan NASAya, YouTubedan Hewlett Packarda kadar pek çok kurum ve şirkette Python programlama dilinden yararlanıldığını görüyoruz.
Burada, Python programlama diline merak duyan okurlara bu dilin temellerini sağlam ve hızlı bir şekilde öğretmeyi amaçlıyoruz.
Bu belgelerden yararlanabilmek için önceden bir programlama dili biliyor olmanız gerekmez.
Buradaki bilgiler, okurun programlama konusunda hiç bir bilgisi olmadığı varsayılarak ve herkesin anlayabileceği bir üslupla hazırlanmıştır.
1.1. Python Hakkında
Pythonın baş geliştiricisi Guido Van Rossum adlı Hollandalı bir programcıdır.
Eğer Guido Van Rossumun neye benzediğini merak ediyorsanız, onun Buradaki adresindeki fotoğraflarını inceleyebilirsiniz.
Her ne kadar Python programlama dili ile ilgili çoğu görsel malzemenin üzerinde bir piton resmi görsek de,
Python kelimesi aslında çoğu kişinin zannettiğinin aksine piton yılanı anlamına gelmiyor.
Python programlama dili, Guido Van Rossumun çok sevdiği, Monty Python adlı altı kişilik bir İngiliz komedi grubunun Monty Pythons Flying Circus adlı gösterisinden alıyor ismini.
Python programlama dili, C ve C++ gibi daha yerleşik ve köklü dillere kıyasla çok uzun bir geçmişe sahip değildir,
ama bu programlama dillerine göre hem daha kolaydır hem de program geliştirme sürecini bir hayli kısaltır.
Üstelik bu dil ayrı bir derleyiciye de ihtiyaç duymaz.
Ayrıca bu dilde yazılan kodlar başka dillere göre hem daha okunaklı hem de daha temizdir...
İşte Python, bu ve buna benzer üstünlükleri sayesinde pek çok kimsenin gözdesi haline gelmiştir.
Googleın da Pythona özel bir önem ve değer verdiğini,
çok iyi derecede Python bilenlere iş olanağı sunduğunu hemen söyleyelim.
Mesela Pythonın geliştiricisi Guido Van Rossum 2005 yılının Aralık ayından beri Googleda çalışıyor. (Guido Van Rossumun özgeçmişine Buradaki adresinden erişebilirsiniz.)
1.2. Python Nasıl Okunur?
Geliştiricisi Hollandalı olsa da Python İngilizce bir kelimedir.
Dolayısıyla bu kelimenin telaffuzunda İngilizcenin kuralları geçerli.
Ancak bu kelimeyi hakkıyla telaffuz etmek, ana dili Türkçe olanlar için pek kolay değil.
Çünkü bu kelime içinde, Türkçede yer almayan ve okunuşu peltek syi andıran th sesi var.
İngilizce bilenler bu sesi think [düşünmek] kelimesinden hatırlayacaklardır.
Ana dili Türkçe olanlar think kelimesini genellikle tink şeklinde telaffuz eder.
Dolayısıyla Python kelimesini de paytın şeklinde telaffuz edebilirsiniz...
Asıl söylenişinin dışında bu kelimeyi tamamen Türkçeleştirerek piton şeklinde telaffuz edenler de var.
Elbette siz de dilinizin döndüğü bir telaffuzu tercih etmekte özgürsünüz.
Eğer python kelimesinin İngilizce telaffuzunu dinlemek istiyorsanız Buradaki adresini ziyaret edebilir,
Guido Van Rossumun bu kelimeyi nasıl telaffuz ettiğini merak ediyorsanız da
tanıtım videosunu izleyebilirsiniz.
Buradaki
1.3. Python Nereden İndirilir?
Pythonı kullanabilmek için,
bu programlama dilinin sistemimizde kurulu olması gerekiyor.
İşte biz de bu bölümde Pythonı nereden indirip sistemimize nasıl kuracağımızı öğreneceğiz.
Python Windows ve GNU/Linux işletim sistemlerine kurulma açısından farklılıklar gösterir.
Biz burada Pythonın hem GNU/Linuxa hem de Windowsa nasıl kurulacağını ayrı ayrı inceleyeceğiz.
Ancak her ne kadar GNU/Linux ve Windows bölümlerini ayırmış da olsak,
hangi işletim sistemini kullanıyor olursanız olun,
ben size her iki bölümü de okumanızı tavsiye ederim.
Çünkü GNU/Linux bölümünde Windows kullanıcılarının,
Windows bölümünde ise GNU/Linux kullanıcılarının ilgisini çekebilecek kısımlar olabilir.
Ayrıca yazdığınız bir programın sadece tek bir işletim sistemine bağımlı olmaması önemli bir özelliktir.
O yüzden hem Windows hem de GNU/Linux hakkında bilgi sahibi olmanın zararını değil, faydasını göreceksiniz.
Öncelikle GNU/Linuxtan başlayalım:
1.3.1. GNU/Linuxta Pythonı Kurmak
Python hemen hemen bütün GNU/Linux dağıtımlarında kurulu geliyor.
Mesela Pardus ve Ubuntuda Pythonın kurulu olduğunu biliyoruz,
o yüzden Pardus veya Ubuntu kullanıyorsanız Pythonı kurmanıza gerek yok.
Eğer Pythonı kurmanız gerekirse Buradaki download adresinden
Pythonın kaynak dosyalarını indirebilirsiniz.
Ancak Python GNU/Linux dağıtımlarında çok önemli bazı parçalarla etkileşim halinde olduğu için kaynaktan derleme pek tavsiye edilmez.
Hele ki Pardus gibi, sistemin belkemiğini Pythonın oluşturduğu bir dağıtımda Pythonı kaynaktan derlemeye çalışmak,
eğer dikkatsiz davranırsanız epeyce başınızı ağrıtabilir.
Sözün özü, GNU/Linux sistemlerinde en kestirme yol dağıtımın kendi Python paketlerini kullanmaktır.
Ancak GNU/Linux sistemlerinde kurulu olarak gelen Python çoğunlukla en yeni sürüm değildir.
Eğer mutlaka ama mutlaka Pythonın daha yeni bir sürümüne ihtiyacınız yoksa
eski de olsa dağıtımınızla birlikte gelen Python sürümünü kullanmanızı öneririm.
Ama eğer, Ben illa ki en yeni sürümü kullanacağım! derseniz,
kullandığınız GNU/Linux dağıtımına,
sisteminizdekinden daha yeni (veya daha eski) bir Python sürümü kurmanız da elbette mümkündür.
Bunun için;
Öncelikle şu adresi ziyaret ediyoruz: Buradaki download
Bu adreste, üzerinde Python 2.x.x compressed source tarball (for Linux, Unix or OS X) yazan bağlantıya tıklayarak ilgili .
tgz dosyasını bilgisayarımıza indiriyoruz.
Daha sonra bu sıkıştırılmış dosyayı açıyoruz ve açılan dosyanın içine girip,
orada sırasıyla aşağıdaki komutları veriyoruz:
./configure
make
make altinstall
Ancak bir noktaya dikkatinizi çekmek isterim: Pythonın düzgün kurulabilmesi için make altinstall komutunu yetkili kullanıcı veya root olarak çalıştırmalısınız.
Eğer her şey yolunda gittiyse Pythonın farklı bir sürümü sistemimize kurulmuş oldu.
Yalnız burada make install yerine make altinstall komutunu kullandığımıza dikkat edin.
make altinstall komutu, Python kurulurken klasör ve dosyalara sürüm numarasının da eklenmesini sağlar. Böylece yeni kurduğunuz Python, sistemdeki eski Python sürümünü silip üzerine yazmamış olur ve iki farklı sürüm yan yana varolabilir. Bu önemli ayrıntıyı kesinlikle gözden kaçırmamalısınız.
Bu noktada bir uyarı yapmadan geçmeyelim:
Daha önce de dediğimiz gibi, Python özellikle bazı GNU/Linux dağıtımlarında pek çok sistem aracıyla sıkı sıkıya bağlantılıdır.
Yani Python, kullandığınız dağıtımın belkemiği durumunda olabilir.
Bu yüzden Pythonı kaynaktan derlemek bazı riskler taşıyabilir.
Eğer yukarıda anlatıldığı şekilde, kaynaktan Python derleyecekseniz, karşı karşıya olduğunuz risklerin farkında olmalısınız.
Ayrıca GNU/Linux üzerinde kaynaktan program derlemek konusunda tecrübeli değilseniz ve eğer yukarıdaki açıklamalar size kafa karıştırıcı geliyorsa, kesinlikle dağıtımınızla birlikte gelen Python sürümünü kullanmalısınız.
Python sürümlerini başa baş takip ettiği için, ben size Ubuntu GNU/Linuxu denemenizi önerebilirim.
Ubuntunun depolarında Pythonın en yeni sürümlerini rahatlıkla bulabilirsiniz.
Ubuntunun resmi sitesine Buradaki adresinden, yerel Türkiye sitesine ise Buradaki adresinden ulaşabilirsiniz.
1.3.2. Windowsta Pythonı Kurmak
GNU/Linux dağıtımlarının aksine,
Windows işletim sisteminde Python programlama dili kurulu olarak gelmez.
Dolayısıyla Pythonı Windowsta kullanabilmek için bu programı sitesinden Buradan indirmemiz gerekiyor.
Resmi sitedeki indirme adresinde Buradaki programın Microsoft Windows işletim sistemiyle uyumlu sürümlerini bulabilirsiniz.
Bu adresten Pythonı indirmek isteyen çoğu Windows kullanıcısı için en uygunu,
üzerinde Python 2.x.x Windows installer (Windows binary does not include source) yazan bağlantıya tıklamak olacaktır.
Windows kullanıcıları resmi sitedeki indirme adresinde yer alan Python kurulum betiğini bilgisayarlarına indirdikten sonra kurulum dosyasına çift tıklayarak ve ekrandaki yönergeleri takip ederek Pythonı kurabilirler.
Pythonı kurmak çok kolaydır. Pythonı kurarken,
öntanımlı ayarlarda herhangi bir değişiklik yapmadan, sadece Next tuşlarına basarak kurulumu gerçekleştirebilirsiniz.
Python otomatik olarak C:\Python2x dizini içine kurulacaktır.
Eğer Python programlama dilinin hangi sürümünü kullanmanız gerektiği konusunda kararsızlık yaşıyorsanız,
ben size 2.6 sürümünü tavsiye ederim.
Aslında 2.5 ve üstü bütün sürümler kullanıma uygundur.
Ancak Pythonın 2.6 sürümü şu anda mevcut sürümler arasında en olgunudur.
Biz burada konuları anlatırken Pythonın 2.6 sürümünü temel alacak olsak da Pythonın başka sürümlerini kullananlar da buradaki belgelerden faydalanabilir.
Yeri gelmişken önemli bir uyarıda bulunalım:
Pythonın 2.x numaralı sürümleri ile 3.x numaralı sürümleri birbirinden farklıdır.
Eğer Pythonın 3.x sürümlerinden birini kullanmak istiyorsanız belgelerle çalışabilirsiniz.
1.4. Python Nasıl Çalıştırılır?
Bu bölümde hem GNU/Linux, hem de Windows kullanıcılarının Pythonı nasıl çalıştırması gerektiğini tartışacağız. Öncelikle GNU/Linux kullanıcılarından başlayalım.
1.4.1. GNU/Linuxta Pythonı Çalıştırmak
Eğer GNU/Linux işletim sistemi üzerinde KDE kullanıyorsak Python programını çalıştırmak için önce ALT+F2 tuşlarına basıp, çıkan ekranda şu komutu vererek bir konsol ekranı açıyoruz:
konsole
Eğer kullandığımız masaüstü GNOME ise ALT+F2 tuşlarına bastıktan sonra vermemiz gereken komut şudur:
gnome-terminal
Bu şekilde komut satırına ulaştığımızda;
python
yazıp ENTER tuşuna basarak Python programlama dilini başlatıyoruz. Karşımıza şuna benzer bir ekran gelmeli:
Python 2.6.5 (r265:79063, Apr 3 2010, 01:57:29)
[GCC 4.4.3] on linux2
Type "help", "copyright", "credits" or "license"
for more information.
>>>
Bu ekranda kullandığımız Python sürümünün 2.6.5 olduğunu görüyoruz.
Buradaki >>> işareti Pythonın bizden komut almaya hazır olduğunu gösteriyor.
Komutlarımızı bu işaretten hemen sonra, boşluk bırakmadan yazacağız.
Bunun dışında, istersek Python kodlarını bir metin dosyasına da kaydedebilir, bu kaydettiğimiz metin dosyasını konsoldan çalıştırabiliriz.
Bu işlemin nasıl yapılacağını daha sonra konuşacağız.
Eğer python komutunu verdiğinizde yukarıdaki ekran yerine bir hata mesajıyla karşılaşıyorsanız iki ihtimal var:
Birincisi, python kelimesini yanlış yazmış olabilirsiniz.
Mesela yanlışlıkla pyhton, pyton, phyton veya Python yazmış olabilirsiniz.
Doğru kelimenin tamamen küçük harflerden oluştuğuna özellikle dikkat etmemiz gerekiyor.
Windows açısından python kelimesini büyük veya küçük harflerle yazmanızın bir önemi olmayabilir,
ama GNU/Linux açısından büyük-küçük harf ayrımı son derece önemlidir.
İkincisi, eğer ilk maddede söylenenlerin geçerli olmadığından eminseniz,
çok düşük bir ihtimal olmakla birlikte,
Python sisteminizde kurulu değil demektir.
Yalnız GNU/Linux sistemlerinde Pythonın kurulu olmama ihtimalinin sıfıra yakın olduğunu söyleyeyim.
O yüzden sisteminizde Pythonın kurulu olmadığına kesinkes karar vermeden önce,
durumunuzun birinci madde kapsamına girmediğinden emin olmalısınız.
Eğer kullandığınız GNU/Linux dağıtımında Pythonın kurulu olmadığına eminseniz, önünüzde iki seçenek var:
Birincisi, Python o anda sisteminizde kurulu olmasa bile, kullandığınız dağıtımın paket depolarında olabilir.
O yüzden öncelikle dağıtımınızın paket depolarında python kelimesini kullanarak bir arama yapın ve kullandığınız dağıtıma uygun bir şekilde Python paketini kurun.
İkincisi, Python kullandığınız dağıtımın paket depolarında bulunsa bile,
siz Pythonı kaynaktan derlemek istiyor olabilirsiniz.
Eğer öyleyse Buradaki adresinden
Python 2.x.x compressed source tarball (for Linux, Unix or OS X)
bağlantısına tıklayarak, .tgz dosyasını bilgisayarınıza indirin ve klasörü açıp orada sırasıyla
./configure, make ve make install komutlarını verin. Burada farklı olarak make altinstall yerine make install komutunu kullandığımıza dikkat edin.
Çünkü sizin sisteminizde Pythonın hiç bir sürümü kurulu olmadığı için, elle kuracağınız yeni sürümün eski bir sürümle çakışma riski de yok.
O yüzden make altinstall yerine doğrudan make install komutunu kullanabilirsiniz.
Ancak daha önce de dediğimiz gibi, biz size dağıtımınızın depolarında bulunan Python sürümünü kullanmanızı şiddetle tavsiye ediyoruz.
Gelelim Microsoft Windows kullanıcılarına...
1.4.2. Windowsta Pythonı Çalıştırmak
Pythonı yukarıda verdiğimiz indirme adresinden indirip bilgisayarlarına kurmuş olan Windows kullanıcıları,
Başlat/Programlar/Python 2.x/Python (Command Line) yolunu takip ederek Pythonın komut satırına ulaşabilirler.
Ayrıca alternatif olarak,
Başlat/Çalıştır yolunu takip ederek, cmd komutuyla ulaştığınız MS-DOS ekranında şu komutu verdiğinizde de karşınıza Pythonın komut satırı gelecektir:
c:/python26/python
Eğer yukarıda yaptığımız gibi uzun uzun konum belirtmek yerine
sadece python komutunu kullanmak isterseniz Pythonı YOLa (PATH) eklemeniz gerekir.
Peki Pythonı nasıl YOLa ekleyeceğiz? Şöyle:
Denetim Masası içinde Sistem simgesine çift tıklayın.
(Eğer klasik görünümde değilseniz Sistem simgesini bulmak için
Performans ve Bakım kategorisinin içine bakın veya Denetim Masası açıkken adres çubuğuna doğrudan
sistem yazıp ENTER tuşuna basın.)
Gelişmiş sekmesine girin ve Ortam Değişkenleri düğmesine basın.
Sistem Değişkenleri bölümünde Path öğesini bulup buna çift tıklayın.
Değişken Değeri ifadesinin hemen karşısındaki kutucuğun en sonuna şu girdiyi ekleyin: ;C:\Python26.
TAMAMa basıp çıkın.
Bu değişikliklerin geçerlilik kazanabilmesi için açık olan bütün MS-DOS pencerelerini kapatıp yeniden açın.
Eğer yukarıdaki işlemleri başarıyla gerçekleştirdiyseniz, Başlat/Çalıştır yolunu takip edip cmd komutunu vererek ulaştığınız MS-DOS ekranında;
python
yazıp ENTER tuşuna bastığınızda karşınıza şöyle bir ekran geliyor olmalı:
Python 2.6.5 (r265:79096, Mar 19 2010, 21:48:26)
[MSC v.1500 32 bit (Intel)] on win32
Type "help", "copyright", "credits" or "license"
for more information.
>>>
Bu ekranda kullandığımız Python sürümünün 2.6.5 olduğunu görüyoruz. Buradaki >>> işareti Pythonın bizden komut almaya hazır olduğunu gösteriyor. Komutlarımızı bu işaretten hemen sonra, boşluk bırakmadan yazacağız. Bunun dışında, istersek Python kodlarını bir metin dosyasına da kaydedebilir, bu kaydettiğimiz metin dosyasını komut satırından çalıştırabiliriz. Bu işlemin nasıl yapılacağını daha sonra konuşacağız.
Eğer python komutunu verdiğinizde yukarıdaki ekran yerine bir hata mesajıyla karşılaşıyorsanız üç ihtimal var:
1.}python kelimesini yanlış yazmış olabilirsiniz. Mesela yanlışlıkla pyhton, pyton veya phyton yazmış olabilirsiniz. Bu yüzden python kelimesini doğru yazdığınıza emin olun.
2.}Pythonı YOLa ekleyememiş olabilirsiniz.
3.}Pythonı kuramamış olabilirsiniz. Başlat/Programlar yolu içinde bir Python26 girdisi olup olmadığına bakın. Ayrıca C:\ dizininin içini de kontrol edin. Orada Python26 adlı bir klasör görüyor olmalısınız. Eğer programlar listesinde veya C:\ dizini içinde Python26 diye bir şey yoksa Pythonı kuramamışsınız demektir. Bu durumda Pythonı yeniden kurmayı deneyebilirsiniz.
Ben sizin yukarıdaki komutu düzgün bir şekilde çalıştırabilmiş olduğunuzu varsayıyorum.
1.5. Pythondan Nasıl Çıkılır?
Farklı işletim sistemlerinde python komutunu vererek Pythonın komut satırına nasıl erişebileceğimizi öğrendik. Peki bu komut satırından çıkmak istersek ne yapacağız? Elbette doğrudan komut penceresi üzerindeki çarpı tuşuna basarak bu ortamı terk edebilirsiniz. Ancak bu işlemi kaba kuvvete başvurmadan yapmanın bir yolu olmalı, değil mi?
Komut satırından çıkmanın birkaç farklı yolu vardır:
1.}Komut ekranı üzerindeki çarpı düğmesine basmak (kaba kuvvet)
2.}Önce CTRL+Z tuşlarına, ardından da ENTER tuşuna basmak (Windows)
3.}CTRL+Z tuşlarına basmak (GNU/Linux)
4.}quit() yazıp ENTER tuşuna basmak (Bütün işletim sistemleri)
5.}Önce import sys, ardından da sys.exit() komutlarını vermek (Bütün işletim sistemleri)
Siz bu farklı yöntemler arasından, kolayınıza hangisi geliyorsa onu seçebilirsiniz.
Böylece Pythonı nereden indireceğimizi, nasıl kuracağımızı ve Pythonın komut satırını nasıl başlatıp kapatabileceğimizi öğrenmiş olduk. Pythona ilişkin en temel bilgileri edinmiş olduğumuza göre artık Pythonla daha ciddi işler yapmaya doğru ilk adımlarımızı atabiliriz. Ama önce bölüm sorularına bakalım.
1.6. Bölüm Soruları
1. Pythonın GNU/Linux, Windows ve Mac OS X sürümleri olduğunu biliyoruz. Buradaki adresini ziyaret ederek, Pythonın başka hangi platformlara ait sürümlerinin olduğunu inceleyin. Sizce Pythonın bu kadar farklı işletim sistemi ve platform üzerinde çalışabiliyor olması bu dilin hangi özelliğini gösteriyor?
2. Eğer GNU/Linux dağıtımlarından birini kullanıyorsanız, sisteminizde Python programlama dilinin kurulu olup olmadığını denetleyin. Kullandığınız dağıtımda Python kurulumla birlikte mi geliyor, yoksa başka bir paketin bağımlılığı olarak mı sisteme kuruluyor? Eğer Python kurulumla birlikte geliyorsa, kurulu gelen, Pythonın hangi sürümü? Dağıtımınızın depolarındaki en yeni Python sürümü hangisi?
3. Tercihen VirtualBox gibi bir sanallaştırma aracı ile kurduğunuz bir GNU/Linux dağıtımı üzerinde Python kurulumuna ilişkin bazı denemeler yapın. Örneğin Pythonın resmi sitesinden dilin kaynak kodlarını indirip programı kaynaktan derleyin. Sistemde kurulu olarak gelen Python sürümüyle, sizin kaynaktan derlediğiniz Python sürümünün birbiriyle çakışmaması için gerekli önlemleri alın. Diyelim ki sisteminizde Pythonın 2.6 sürümü var. Siz Pythonın sitesinden farklı bir Python sürümü indirdiğinizde Pythonın öntanımlı sürümüne ve kaynaktan derlenen sürümüne ayrı ayrı nasıl ulaşabileceğinizi düşünün.
4. Eğer siz bir Windows kullanıcısıysanız ve .Net çatısı ile aşinalığınız varsa IronPythonın ne olduğunu araştırın.
5. Eğer siz bir Java programcısı iseniz Jythonın ne olduğunu araştırın.
6. Kullandığınız işletim sisteminde Pythonı kaç farklı biçimde çalıştırabildiğinizi kontrol edin.
7. Windowsta Pythonın hangi araçlarla birlikte kurulduğunu kontrol edin. Kurulumla birlikte gelen çevrimdışı İngilizce kılavuzları inceleyin. Localhosttan hizmet veren pydoc (Module Docs) sunucusunu çalıştırın ve bunun ne işe yaradığını anlamaya çalışın.
8. Windowsta YOL (PATH) yapısını inceleyin. Windows dizinleri YOLa nasıl ekleniyor? YOLa eklenen dizinler birbirinden hangi işaret ile ayrılıyor? Bir dizinin YOL üstünde olup olmaması neyi değiştiriyor? Sitesinden indirip kurduğunuz Python sürümünü YOLa eklemeyi deneyin. Bu işlem sırasında ne gibi sorunlarla karşılaştığınızı değerlendirin.
