Herkese selamlar, bugün yeni bir seriye başlıyoruz Linux Dünyasına Giriş Serisi #1: Linux Dağıtımları Nelerdir? elimden geldiğince anlatacağım. Eleştiriye her zaman açık biri olarak her insan gibi bende hata yapabilirim. Konu altından saygı çerçevesinde dile getirirseniz bilgi alış-verişi/beyin fırtınası yapabilirim. :͛)͛
Bu konumla bir seriye adım atacağız birlikte. Linux Dünyasına Giriş Serisi ile Linux'u en temelinden alıp ileri seviyeye kadar taşıyacağız.
İlk baş başlıkları belirleyelim. Bu seride adım adım şu başlıklara bakacağız:
+ Linux Dağıtımları Nelerdir?
+ Linux Masaüstü Ortamları Nelerdir?
+ Masaüstü Ortamlarında Hangi İnce Ayarlar Yapılır?
+ Açık Kaynak Kodlu Uygulamalar Nelerdir?
+ Az Bilinen Açık Kaynaklı Yazılımlar Nelerdir?
+ Açık Kaynak Kodlu Yazılımların Yararları Nelerdir?
Linux'un Hikayesi?
Her şey 1991 yılında Finlandiyalı bir üniversite öğrencisinin merakıyla başladı. Linus Torvalds, o dönemde kullandığı MINIX işletim sisteminden memnun değildi ve kendi işletim sistemini yazmaya karar verdi. 25 Ağustos 1991'de bir haber grubuna yazdığı o meşhur mesajla tarihe geçti:
"Merhaba, MINIX kullanan herkese. 386/486 AT klonları için ücretsiz bir işletim sistemi yapıyorum. Bu sadece bir hobi, GNU gibi büyük ve profesyonel bir şey olmayacak."
Tabii ki bu hobi projesi zamanla dünyanın en yaygın kullanılan çekirdeğine dönüştü. Bugün Android telefonunuzdan tutun, NASA'nın süper bilgisayarlarına kadar her yerde Linux çekirdeği çalışmaktadır.
Unix ve GNU Bağlantısı?
Linux'u tam anlamıyla kavramak için biraz geriye gitmemiz gerekiyor. 1969 yılında Bell Laboratories'de geliştirilen Unix, modern işletim sistemlerinin atası sayılır ama Unix ticari bir üründü ve herkes kullanamıyordu. 1983 yılında Richard Stallman özgür bir Unix benzeri işletim sistemi yaratmak amacıyla GNU Projesini başlattı. GNU birçok temel aracı tamamlamıştı ama ortada eksik bir parça vardı: çekirdek. İşte tam burda Linus Torvalds'ın yazdığı Linux çekirdeği bu boşluğu doldurdu ve GNU/Linux sistemi doğmuş oldu. Teknik olarak kullandığımız sisteme GNU/Linux demek daha doğrudur, bu yüzden bazı kaynakların bu ifadeyi kullandığını görebilirsiniz.
Linux'un Felsefesi?
Linux ve açık kaynak dünyasını bu kadar özel kılan şey arkasındaki felsefedir. Bunu birkaç temel ilkeyle özetleyebiliriz:
+ Özgürlük: Yazılımı çalıştırma, inceleme, değiştirme ve dağıtma özgürlüğüne sahipsiniz. Sisteminizin içinde ne döndüğünü merak ediyorsanız kaynak kodunu açıp bakabilirsiniz. Windows ya da macOS'ta bunu yapmak mümkün değildir.
+ Şeffaflık: Açık kaynak kodlu yazılımlar gizli bir şey barındıramaz. Dünyanın dört bir yanındaki geliştiriciler kodu inceler, hataları bulur ve düzeltir. Bu da bize güvenlik açısından büyük bir avantaj sağlar.
+ Topluluk: Linux dünyası büyük ölçüde gönüllü geliştiricilerden ve meraklılardan oluşur. Birisi bir sorun yaşarsa topluluk hemen yardıma koşar.
+ Modülerlik: Linux'ta her şey değiştirilebilir. Masaüstü ortamınızı beğenmediniz mi? Değiştirin. Paket yöneticiniz hoşunuza gitmiyor mu? Başkasını kullanın. Sistemi tamamen kendi ihtiyaçlarımıza göre şekillendirebiliriz.
Linux Nedir?
Dağıtımlara geçmeden önce temeli oturtmamız gerekiyor. Linux aslında tek başına bir işletim sistemi değil, bir çekirdektir (kernel). Çekirdek, donanım ile yazılım arasındaki köprüdür. İşlemciyi, belleği, disk ve ağ gibi donanım bileşenlerini yönetir ve uygulamaların bu kaynaklara erişmesine izin verir. Siz hiçbir zaman çekirdeğin kendisiyle doğrudan muhatap olmazsınız, arka planda sessiz sedasız çalışır. Peki bu çekirdeğin üzerine farklı ekipler farklı araçlar, masaüstü ortamları ve yazılımlar ekleyerek kendi sistemlerini oluşturmuş. İşte bu sistemlere de Linux Dağıtımı "Distro" diyoruz.
Linux Dağıtımı Nedir?
Linux çekirdeğini bir motor olarak düşünün. Dağıtım ise o motorun etrafına kasayı, koltuğu, direksiyonu ve tekerlekleri takarak ortaya çıkan arabadır. Her dağıtım aynı motoru kullanır fakat farklı bir deneyim sunar. Kimi dağıtım sadeliği ön plana çıkarır, kimi görselliği, kimi ise güvenliği ve gizliliği.
Bir dağıtım genel olarak şu bileşenlerden oluşur:
+ Linux Çekirdeği
+ GNU araçları ve sistem kütüphaneleri
+ Paket yöneticisi
+ Masaüstü ortamı (zorunlu değil, sunucularda olmayabilir.)
+ Varsayılan uygulamalar ve yapılandırmalar
Popüler Linux Dağıtımları?
Ubuntu
Linux dünyasına giriş yapacaklar için en çok önerilen dağıtımların başında gelir. Canonical şirketi tarafından geliştirilen Ubuntu, geniş bir topluluğa ve bol miktarda kaynağa sahip olduğu için sorun yaşadığınızda çözüm bulmak oldukça kolaydır. Masaüstü, sunucu ve bulut ortamlarında yaygın olarak kullanılır. Ubuntu adı Zulu dilinden gelmekte olup "başkalarının varlığıyla insan olmak" anlamına gelir, bu da projenin topluluk odaklı ruhunu yansıtır.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Kullanıcı dostu arayüzü ile Windows'tan geçiş yapanlar için yumuşak bir öğrenme eğrisi sunar.
+ 6 ayda bir güncelleme, 2 yılda bir LTS (Uzun Dönem Destek) sürümü çıkar, LTS sürümleri 5 yıl boyunca güvenlik güncellemesi alır.
+ Snap paket sistemi sayesinde uygulama kurulumu oldukça pratiktir.
+ Ubuntu Software Center ile grafiksel arayüzden kolayca uygulama kurabilirsiniz.
Linux Mint
Ubuntu tabanlı olan Linux Mint, özellikle Windows kullanıcılarına tanıdık gelen arayüzüyle öne çıkar. Görev çubuğu ve başlat menüsü konseptiyle masaüstü deneyimini alışkın olduğunuz forma yaklaştırır. Hafifliği ve kararlılığıyla da dikkat çeker. "Sadece çalışsın" felsefesini benimseyen bu dağıtım, kullanıcıyı gereksiz ayarlarla boğmadan düzgün bir masaüstü deneyimi sunar.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Cinnamon masaüstü ortamıyla Windows benzeri tanıdık bir his verir.
+ Snap yerine Flatpak ve klasik .deb paketlerini tercih eder, bu da sistemi daha sade ve hızlı tutar.
+ Eski donanımlarda bile rahat çalışır, 5-6 yıllık bir bilgisayarda bile akıcı bir deneyim sunar.
+ Medya codec'leri ve çeşitli sürücüler kurulum sırasında hazır gelir, ek uğraş gerektirmez.
Fedora
Red Hat destekli olan Fedora, en güncel ve modern teknolojileri en hızlı benimseyen dağıtımlardan biridir. Geliştiriciler ve meraklılar arasında oldukça popülerdir. Fedora yeni bir teknolojiyi önce test eder, olgunlaştıktan sonra bu teknoloji kurumsal dünyaya Red Hat Enterprise Linux olarak taşınır yani Fedora bir bakıma geleceğin önizlemesidir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ GNOME masaüstü ortamını en saf ve güncel haliyle, herhangi bir özelleştirme yapılmadan sunar.
+ RPM paket sistemi ve DNF paket yöneticisini kullanır.
+ SELinux güvenlik katmanı varsayılan olarak aktiftir, bu da sistemi daha güvenli kılar.
+ Workstation, Server ve IoT gibi farklı kullanım senaryoları için ayrı sürümleri mevcuttur.
Debian
Pek çok dağıtımın atası sayılabilecek olan Debian, kararlılığı ve güvenilirliğiyle özellikle sunucu dünyasında adından söz ettirir. Ubuntu da dahil olmak üzere yüzlerce dağıtım Debian'ı temel almıştır. 1993 yılında Ian Murdock tarafından kurulan Debian, adını Ian ve o dönemki sevgilisi Debra'nın isimlerini birleştirerek almıştır. Tamamen gönüllüler tarafından geliştirilen, arkasında herhangi bir şirket olmayan nadir dağıtımlardan biridir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Stable, Testing ve Unstable olmak üzere üç farklı dal sunar; Stable sunucular için mükemmeldir.
+ APT paket yöneticisini kullanır ve .deb paket formatını destekler.
+ Tamamen özgür yazılım ilkesini benimser, depolarında yalnızca özgür yazılımlar bulunur.
+ Onlarca farklı işlemci mimarisini destekler, eski ve egzotik donanımlarda bile çalışabilir.
Arch Linux
"Ben Arch kullanıyorum" esprisinin kaynağı olan bu dağıtım, kullanıcıya sistemi sıfırdan kurma ve her şeyi elle yapılandırma özgürlüğü tanır. Kurulum ekranı yoktur, her şeyi terminal üzerinden komutlarla kendiniz yaparsınız. Bu kulağa ürkütücü gelebilir fakat bu süreç size Linux'u gerçekten nasıl çalıştığını öğretir. Arch'ı kurup çalıştırabilen biri Linux hakkında ciddi bir birikim edinmiş demektir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Rolling Release modeliyle sürekli güncellenir, sürüm yükseltme derdi yoktur, sisteminiz her zaman en güncel haldedir.
+ AUR (Arch User Repository) ile neredeyse her yazılıma ulaşabilir, topluluğun hazırladığı binlerce paketi kurabilirsiniz.
+ Pacman paket yöneticisini kullanır, oldukça hızlı ve sade bir yapıya sahiptir.
+ Wiki sayfası o kadar kapsamlıdır ki başka dağıtım kullananlar bile sıklıkla Arch Wiki'ye başvurur.
Kali Linux
Siber güvenlik dünyasının vazgeçilmezi olan Kali Linux, penetrasyon testi ve güvenlik araştırmaları için özel olarak tasarlanmıştır. Offensive Security tarafından geliştirilen bu dağıtım içinde yüzlerce güvenlik aracı hazır olarak gelir. THT'deki üyelerimizin büyük çoğunluğunun aşina olduğu bu dağıtımı günlük kullanım için değil, siber güvenlik çalışmaları için tercih etmenizi öneririm. Kali'yi kurup sadece masaüstü olarak kullanmak bana göre saçma olur.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Nmap, Metasploit, Wireshark, Burp Suite gibi yüzlerce güvenlik aracı hazır gelir.
+ Debian tabanlı olduğu için .deb paketlerini destekler.
+ Live mod ile kurulum yapmadan USB üzerinden çalıştırılabilir, bu da test ortamlarında büyük kolaylık sağlar.
+ Undercover modu ile tek tuşla Windows 10 görünümüne geçiş yapabilirsiniz.
openSUSE
Alman kökenli olan openSUSE, kurumsal dünyada sıkça tercih edilen sağlam bir dağıtımdır. İki farklı versiyonu mevcuttur, Leap kararlı ve uzun dönem destek sunarken Tumbleweed rolling release modeliyle sürekli güncel kalır. YaST adlı gelişmiş yönetim aracıyla sistem konfigürasyonunu grafiksel arayüz üzerinden kolayca yapabilirsiniz, bu özelliğiyle terminal korkusu olanlar için de uygun bir seçenektir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ YaST kontrol paneli ile ağ, kullanıcı, yazıcı gibi sistem ayarlarını grafiksel olarak yönetebilirsiniz.
+ Zypper paket yöneticisi ve RPM paket formatını kullanır.
+ Btrfs dosya sistemi desteği ile sistem anlık görüntüsü (snapshot) alabilir, bir şeyler ters giderse sistemi geri alabilirsiniz.
+ OBS (Open Build Service) ile paket oluşturma ve dağıtma konusunda güçlü bir altyapı sunar.
Hangi Dağıtımı Seçmeliyim?
Bu sorunun tek bir doğru cevabı yok, ihtiyacınıza göre değişiyor. Kendi düşüncem şu:
+ Linux'a yeni başlıyorsanız → Ubuntu ya da Linux Mint
+ Güncel teknolojiyi takip etmek istiyorsanız → Fedora
+ Sağlam bir sistem istiyorsanız → Debian
+ Linux'u derinlemesine öğrenmek isteyenler → Arch Linux
+ Siber güvenlikle ilgileniyorsanız → Kali Linux
+ Kurumsal ortamda kullanacaksanız → openSUSE Leap
Bir sonraki konumuzda Linux Masaüstü Ortamlarına bakacağız. Okuyan herkese teşekkür ederim. Öbür konuda görüşmek üzere saygıyla ve sevgiyle kalın....
