Herkese selamlar, Linux Dünyasına Giriş Serisi #2: Linux Masaüstü Ortamları Nelerdir? konusuyla devam ediyoruz. Eleştiriye her zaman açık biri olarak her insan gibi bende hata yapabilirim. Konu altından saygı çerçevesinde dile getirirseniz bilgi alış-verişi/beyin fırtınası yapabilirim. :͛)͛
Bir önceki konumuzda Linux dağıtımlarını ele aldık. Bu konumuzda ise masaüstü ortamlarını inceleyeceğiz. Masaüstü ortamı seçimi, Linux deneyiminizi doğrudan şekillendiren en önemli kararlardan biridir.
Masaüstü Ortamı Nedir?
Windows'ta masaüstünü, görev çubuğunu ve başlat menüsünü değiştiremezsiniz, size sunulanı kullanmak zorundasınız. Linux'ta ise bu tamamen farklıdır. Masaüstü Ortamı (Desktop Environment) dediğimiz şey masaüstü, pencere yöneticisi, dosya gezgini, sistem tepsisi ve temel uygulamaların tamamını kapsayan bir pakettir. Linux'ta bu paketi istediğiniz zaman değiştirebilir, hatta aynı sistemde birden fazla masaüstü ortamı kurulu tutabilirsiniz.
Masaüstü Ortamının Bileşenleri?
Bir masaüstü ortamını tek bir program olarak düşünmemek gerekir yani birbirini tamamlayan birkaç temel bileşenden oluşur. Bu bileşenleri tanırsanız neden bazı ortamların daha hafif, bazılarının ise daha ağır çalıştığını da anlamış olursunuz.
Pencere Yöneticisi (Window Manager)
Ekrandaki pencerelerin nasıl görüneceğini, nasıl açılıp kapanacağını, nasıl taşınıp yeniden boyutlandırılacağını yöneten bileşendir. Başlık çubukları, kenar çerçeveleri ve pencere animasyonları tamamen pencere yöneticisinin sorumluluğundadır. GNOME Mutter kullanırken KDE Plasma KWin kullanır. İsteyenler masaüstü ortamından bağımsız olarak i3 ya da Openbox gibi bağımsız pencere yöneticilerini de tercih edebilir.
Dosya Gezgini (File Manager)
Dosyalarınızı ve klasörlerinizi görsel olarak yönetmenizi sağlar. Her masaüstü ortamı kendi dosya gezginiyle gelir. Mesela GNOME Nautilus kullanırken KDE Plasma Dolphin, XFCE ise Thunar kullanır. Dosya taşımanın yanı sıra ağ konumlarına bağlanmak, arşivleri açmak ve dosya izinlerini yönetmek gibi işlemleri de buradan yaparsınız.
Panel ve Görev Çubuğu
Ekranın üst ya da alt kısmında yer alan, açık uygulamaları, sistem saatini, ses kontrolünü ve ağ durumunu gösteren şeritlerdir. Bazı masaüstü ortamlarında tek panel varken bazılarında üst ve alt olmak üzere iki panel bulunur. KDE Plasma ve XFCE'de paneller oldukça esnektir; istediğiniz yere taşıyabilir, istediğiniz widget'ı ekleyebilirsiniz.
Görüntü Sunucusu (Display Server)
Perde arkasında çalışan bu bileşen, grafik arayüzünün ekrana nasıl yansıtılacağını yönetir. Uzun yıllar boyunca X11 (X.org) kullanıldı. Son yıllarda ise daha modern ve güvenli olan Wayland yaygınlaşmaktadır. GNOME ve KDE Plasma artık varsayılan olarak Wayland ile çalışmaktadır. Wayland özellikle ekran paylaşımı ve dokunmatik ekran desteği konularında X11'e göre belirgin avantajlar sunar.
Tema ve İkon Motoru
Düğmelerin şekli, pencerelerin rengi, simgelerin tasarımı hepsi bu katmandan gelir. Linux'ta GTK ve Qt olmak üzere iki farklı arayüz kütüphanesi vardır. GNOME, XFCE, Cinnamon ve MATE GTK tabanlıyken KDE Plasma ve LXQt Qt tabanlıdır. Bu yüzden bazen bir masaüstü ortamında kurulan uygulamalar diğerinde farklı görünebilir.
Ekran Kilidi ve Oturum Yöneticisi
Bilgisayarı başlattığınızda karşınıza çıkan giriş ekranı ve masaüstünü kilitlediğinizde beliren ekran da masaüstü ortamının bir parçasıdır. GNOME GDM oturum yöneticisini kullanırken KDE Plasma SDDM kullanır. Bu bileşenler de tamamen özelleştirilebilir olduğu için giriş ekranınıza bile kendi zevkinizi yansıtabilirsiniz.
Popüler Masaüstü Ortamları?
GNOME
Ubuntu ve Fedora gibi büyük dağıtımların varsayılan tercihi olan GNOME, sadeliği ve modern görünümüyle öne çıkar. Klasik görev çubuğu anlayışını bir kenara bırakmış, bunun yerine ekranın üst kısmında yalnızca ince bir panel bırakmıştır. Açık uygulamalara ve yüklü programlara ulaşmak için Aktiviteler ekranını kullanırsınız. Bu ekrana fareyi sol üst köşeye götürerek ya da klavyeden Super tuşuna basarak ulaşabilirsiniz. İlk başta alışılmadık gelse de zamanla oldukça hızlı bir iş akışı sunduğunu fark edersiniz. GNOME aynı zamanda erişilebilirlik konusunda da iyidir. Ekran okuyucu, büyütme araçları ve yüksek kontrast modu gibi seçenekler mevcut. Görev çubuğunu geri getirmek ya da farklı özellikler eklemek istiyorsanız GNOME Extensions üzerinden binlerce eklentiye ulaşabilirsiniz.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Temiz ve dikkat dağıtmayan arayüzüyle odaklanmaya yardımcı olur.
+ GNOME Extensions ile binlerce eklenti kurarak arayüzü istediğiniz gibi genişletebilirsiniz.
+ Dokunmatik ekran desteği oldukça iyidir, tablet kullanımına da uygundur.
+ Wayland desteğiyle modern ekran teknolojilerinde pürüzsüz çalışır.
+ Mutter pencere yöneticisi sayesinde animasyonlar akıcıdır.
KDE Plasma
Özelleştirme konusunda Linux masaüstü ortamlarının en esneklerinden biridir. Masaüstünüzün her pikselini, her animasyonunu, her rengini kendi zevkinize göre ayarlayabilirsiniz. Windows benzeri bir düzen kurmak istiyorsanız kolayca yapabilirsiniz, macOS benzeri bir görünüm istiyorsanız onu da yapabilirsiniz. Son sürümleriyle birlikte RAM tüketimi ciddi ölçüde düşmüş, artık GNOME'dan daha az kaynak harcadığı ölçümlenmiştir. KDE ekosistemi masaüstü ortamının ötesine geçer. Gwenview fotoğraf görüntüleyici, Kdenlive video editörü ve Krita dijital çizim uygulaması bu ekosistemin bir parçasıdır. KDE Plasma'yı seçtiğinizde beraberinde kapsamlı bir uygulama ailesi de gelir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Sistem ayarları paneli son derece kapsamlıdır, neredeyse her şeyi grafiksel arayüzden yapılandırabilirsiniz.
+ Widget desteğiyle masaüstüne saat, hava durumu ve sistem monitörü gibi araçlar ekleyebilirsiniz.
+ KDE Connect ile Android telefonunuzu bilgisayarınızla entegre edebilir, bildirimlerinizi masaüstünde görebilirsiniz.
+ Dolphin dosya gezgini sekmeli yapısı ve güçlü arama özelliğiyle öne çıkar.
+ KWin pencere yöneticisi masaüstü efektleri ve çoklu sanal masaüstü konusunda oldukça esnektir.
XFCE
Hızlı ve hafif yapısıyla eski donanımlarda ya da düşük kaynak tüketimi isteyen kullanıcılar arasında tercih edilir. 1996'dan bu yana geliştirilen XFCE, kararlı ve tutarlı yapısını korumayı başarmıştır. Görsel olarak çok modern sayılmaz ama yıllarca kullandığınızda bile sorunsuz çalışır. Kali Linux'un varsayılan masaüstü ortamının XFCE olması da bu kararlılığın bir göstergesidir. Aynı zamanda modüler bir yapıya sahiptir. İstemediğiniz bileşeni kaldırabilir, yerine başka bir şey koyabilirsiniz. Mesela Thunar'ı beğenmediniz mi? Başka bir dosya gezgini kurabilirsiniz, XFCE buna karışmaz.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ RAM kullanımı oldukça düşüktür, 512 MB bellekle bile rahat çalışır.
+ Panel yapısı esnek olduğu için masaüstünü istediğiniz düzende tasarlayabilirsiniz.
+ Thunar dosya gezgini hızlı ve sade yapısıyla günlük kullanımda pratiktir.
+ Xfwm4 pencere yöneticisi kompozit efektleri destekler, isteğe göre açıp kapatabilirsiniz.
+ Eski bir bilgisayarı yeniden kullanılır hale getirmek istiyorsanız iyi bir tercih olabilir.
Cinnamon
Linux Mint tarafından geliştirilen Cinnamon, Windows'tan geçiş yapanlar için en tanıdık hissi veren masaüstü ortamlarından biridir. Alt panel, başlat menüsü ve sistem tepsisi düzeniyle alışkın olduğunuz yapıya yakın bir deneyim sunar. Efektleri, animasyon hızlarını, panel davranışlarını ve tema seçeneklerini sistem ayarları üzerinden kolayca değiştirebilirsiniz. Grafik kartı sürücüsü sorunlarına karşı yazılım işlemede (software rendering) çalışabilen nadir masaüstü ortamlarından biridir, bu da sürücü problemi yaşayan kullanıcılar için can kurtarıcı olabilir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Windows kullanıcılarına tanıdık gelen klasik masaüstü düzeni sunar.
+ Efektler ve animasyonlar ayarlanabilir olduğu için görsel ve performans dengesi kurulabilir.
+ Nemo dosya gezgini kullanışlıdır, çift panel görünümü de destekler.
+ Applet sistemi sayesinde panele istediğiniz araçları kolayca ekleyebilirsiniz.
+ Orta düzey donanımlarda akıcı çalışır, 2 GB RAM yeterlidir.
MATE
GNOME 2'nin 2011'de geliştirilmesi durduğunda, eski arayüzü seven topluluk tarafından fork edilerek MATE adıyla devam ettirildi. Klasik iki panelli masaüstü anlayışını sürdürür; üstte menü çubuğu, altta açık uygulamaların gösterildiği görev çubuğu bulunur. XFCE'ye yakın bir performans sunar. Zamanla kendi bileşenlerini de geliştirmiş, HiDPI ekran desteği ve modern teknolojilere uyum konusunda ilerlemiştir.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Üst ve alt panel düzeniyle klasik GNOME 2 hissini yaşatır.
+ Caja dosya gezgini sade ama işlevseldir, ağ konumlarına ve uzak sunuculara kolayca bağlanabilirsiniz.
+ Ubuntu MATE gibi popüler dağıtımlarla resmi destek görmektedir.
+ 1-2 GB RAM'li sistemlerde rahat çalışır.
+ Marco pencere yöneticisi kararlı ve sade bir yapıya sahiptir.
LXQt
LXDE ile Razor-qt projelerinin birleşiminden doğan LXQt, en az kaynak tüketen masaüstü ortamlarından biridir. Görsel olarak sade ama temel işlevselliği eksiksiz sunar. Raspberry Pi gibi tek kart bilgisayarlarda ve eski netbook'larda sıkça tercih edilir. Görsel süsleme yerine işlevselliği ön planda tutar.
Öne Çıkan Özellikleri:
+ Bellek tüketimi tüm masaüstü ortamları arasında en düşük olanlardan biridir, 300 MB RAM ile çalışabilir.
+ Qt tabanlı yapısıyla KDE uygulamalarıyla iyi uyum sağlar.
+ PCManFM-Qt dosya gezgini hızlı ve işlevseldir, sekmeli tarama desteği sunar.
+ Lubuntu dağıtımının varsayılan masaüstü ortamıdır.
+ Openbox pencere yöneticisini kullandığı için hızlı açılır ve çalışır.
Hangisi Bana Göre?
Her masaüstü ortamının kendine özgü arayüzü var. Size kısa bir rehber bırakayım:
+ Modern ve sade bir deneyim istiyorsanız → GNOME
+ Her şeyi özelleştirmek istiyorsanız → KDE Plasma
+ Eski donanımda hafif bir sistem istiyorsanız → XFCE ya da LXQt
+ Windows'tan geçiş yapıyorsanız → Cinnamon
+ Klasik GNOME 2 hissini özlediyseniz → MATE
+ Çok eski ya da düşük kaynaklı bir donanım kullanıyorsanız → LXQt
Bir sonraki konumuzda Masaüstü Ortamlarında Hangi İnce Ayarlar Yapılır konusuna bakacağız. Okuyan herkese teşekkür ederim. Öbür konuda görüşmek üzere saygıyla ve sevgiyle kalın....
