Sözlükler

Sözlüğün ne demek olduğunu tanımlamadan önce gelin isterseniz işe bir örnekle başlayalım:


Burada mesela, “elma” bir “anahtar”, “meyve” ise bu anahtarın “değeri”dir. Aynı şekilde “sebze” değerinin anahtarı “domates”tir. Dolayısıyla Python’da sözlük; “anahtar” ve “değer” arasında bağ kuran bir veri tipidir.
Mesela bir adres veya telefon defteri yazmak istediğimizde bu sözlüklerden faydalanabiliriz. Yani “sözlük” denince aklımıza sadece bildiğimiz sözlükler gelmemeli. Şu örneğe bir bakalım:




Burada kodlarımızın sağa doğru biçimsiz bir biçimde uzamaması için virgülden sonra ENTER tuşuna basarak öğeleri tanımlamaya devam ettiğimize dikkat edin. Sağa doğru çok fazla uzamış olan kodlar hem görüntü açısından hoş değildir, hem de görüş alanını dağıttığı için okumayı zorlaştırır.
Sözlük tanımlarken dikkat etmemiz gereken birkaç nokta var. Bunlardan birincisi öğeleri belirlerken küme parantezlerini kullanıyor olmamız. İkincisi karakter dizilerinin yanısıra sayıları da tırnak içinde gösteriyor olmamız. İsterseniz sayıları tırnaksız kullanırsanız ne olacağını deneyerek görebilirsiniz. Ancak eğer gireceğiniz sayı çok uzun değil ve 0 ile başlamıyorsa bu sayıyı tırnaksız da yazabilirsiniz. Üçüncüsü iki nokta üst üste ve virgüllerin nerede, nasıl kullanıldığına da dikkat etmeliyiz. Şimdi gelelim sözlüklerle neler yapabileceğimize...
Şu komuta bir bakalım:




veya:




Bu komutlar “Ahmet” ve “Salih” adlı “anahtar”ların karşısında hangi “değer” varsa onu ekrana yazdıracaktır. Dikkat edin, sözlükten öğe çağırırken küme parantezlerini değil, köşeli parantezleri kullanıyoruz. Bu arada aklınızda bulunsun, sözlük içindeki öğeleri “anahtar”a göre çağırıyoruz, “değer”e göre değil. Yani iki nokta üst üste işaretinin solundaki ifadeleri kullanıyoruz öğeleri çağırırken, sağındakileri değil...
Şimdi gelelim bu sözlükleri nasıl yöneteceğimize... Diyelim ki sözlüğümüze yeni bir öğe eklemek istiyoruz:




Peki sözlüğümüzdeki bir öğenin değerini değiştirmek istersek ne yapacağız?




Buradan anladığımız şu: Bir sözlüğe yeni bir öğe eklerken de, varolan bir öğeyi değiştirirken de aynı komutu kullanıyoruz. Demek ki bir öğeyi değiştirirken aslında öğeyi değiştirmiyor, silip yerine yenisini koyuyoruz.
Eğer bir öğeyi listeden silmek istersek şu komutu kullanıyoruz:




Eğer biz sözlükteki bütün öğeleri silmek istersek şu komut kullanılıyor:




Şu son örnekte gördüğümüz clear() ifadesi, Python sözlüklerinin metotlarından biridir. Sözlüklerin bunun dışında başka metotları da vardır. Bunlar içinde en önemlileri ise keys() ve values() adlı metotlardır. Kısaca söylemek gerekirse keys() metodu bir sözlükteki anahtarları, values() metodu ise sözlükteki değerleri verir. Mesela:




Sözlüklerin ne olduğunu ve ne işe yaradığını öğrendiğimize göre, şimdi isterseniz, Python sözlüklerinin pratikliğini bir örnek yardımıyla görmeye çalışalım:
Diyelim ki bir hava durumu programı yazmak istiyoruz. Tasarımıza göre kullanıcı bir şehir adı girecek. Program da girilen şehre özgü hava durumu bilgilerini ekrana yazdıracak. Bunu yapabilmek için, daha önceki bilgilerimizi de kullanarak şöyle bir şey yazabiliriz:




Ama yukarıdaki yöntemin, biraz meşakkatli olacağı açık. Sadece üç şehir için hava durumu bilgilerini sorgulayacak olsak mesele değil, ancak onlarca şehri kapsayacak bir program üretmekse amacımız, yukarıdaki yöntem yerine daha pratik bir yöntem uygulamak gayet yerinde bir tercih olacaktır. İşte bu noktada programcının imdadına Python’daki sözlük veri tipi yetişecektir. Yukarıdaki kodların yerine getirdiği işlevi, şu kodlarla da gerçekleştirebiliriz:




Gördüğünüz gibi, ilk önce normal biçimde, kullanıcıya sorumuzu soruyoruz. Ardından da “anahtar-değer” çiftleri şeklinde şehir adlarını ve bunlara karşılık gelen hava durumu bilgilerini bir sözlük içinde depoluyoruz. Daha sonra, sözlük metotlarından biri olan get() metodunu seçiyoruz. Bu metot bize sözlük içinde bir değerin varolup olmadığını denetleme imkânının yanısıra, adı geçen değerin sözlük içinde varolmaması durumunda kullanıcıya gösterilecek bir mesaj seçme olanağı da sunar. Python sözlüklerinde bulunan bu get() metodu bizi bir else veya sonraki derslerimizde işleyeceğimiz try-except bloğu kullanarak hata yakalamaya uğraşma zahmetinden de kurtarır.
Burada print cevap.get(soru,”Bu şehre ilişkin hava durumu bilgisi bulunmamaktadır.”) satırı yardımıyla “soru” adlı değişkenin değerinin sözlük içinde varolup varolmadığını sorguluyoruz. Eğer kullanıcının girdiği şehir adı sözlüğümüz içinde bir “anahtar” olarak tanımlanmışsa, bu anahtarın değeri ekrana yazdırılacaktır. Eğer kullanıcının girdiği şehir adı sözlüğümüz içinde bulunmuyorsa, bu defa kullanıcıya “Bu şehre ilişkin hava durumu bilgisi bulunmamaktadır.” biçiminde bir mesaj gösterilecektir.
if deyimleri yerine sözlüklerden yararlanmanın, yukarıda bahsedilen faydalarının dışında bir de şu yararları vardır:

1. Öncelikle sözü geçen senaryo için sözlükleri kullanmak programcıya daha az kodla daha çok iş yapma olanağı sağlar.
2. Sözlük programcının elle oluşturacağı “if-elif-else” bloklarından daha performanslıdır ve bize çok hızlı bir şekilde veri sorgulama imkânı sağlar.
3. Kodların daha az yer kaplaması sayesinde programın bakımı da kolaylaşacaktır.
4. Tek tek “if-elif-else” blokları içinde şehir adı ve buna ilişkin hava durumu bilgileri tanımlamaya kıyasla sözlük içinde yeni “anahtar-değer” çiftleri oluşturmak daha pratiktir.

Burada ayrıca uzun karakter dizilerini nasıl böldüğümüze özellikle dikkat edin. Kodlarımızın sayfanın sağ tarafına doğru çirkin bir biçimde yayılmaması için “\” işaretini kullanarak alt satıra geçiyoruz. Eğer bu işareti kullanmadan sadece ENTER tuşuna basarak alt satıra geçmeye çalışırsak kodlarımız hata verecektir. Ayrıca tıpkı daha önce komut satırında yaptığımız gibi, burada da sözlük öğelerinin sağa doğru uzamaması için öğeleri virgül işaretlerinden bölüp alt satıra geçtik.