Türk devletlerinin tarihi -geniş çalışma-

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Akkoyunlular (Akkoyunlu Devleti)
Akkoyunlu oymağının Doğu Anadolu'ya geliş tarihi hakkında güvenilir bilgiyi* Akkoyunlu hanedanının tarihi olan* Ebû Bekr-i Tihrânî'nin Kitâb-ı Diyarbekriyye'sinde bulmak mümkündür. Devletin kurucusu Karayülük Osman Bey'i* Bayındır Han vasıtasıyla* 52. göbekte Oğuz Han'a bağlayan yazar* oymağın ilk önce XIII. asrın başlarında Doğu Anadolu'da göründüğünü* Moğol istilâsına karşı koyduklarını* giderek Diyarbekir havâlisine hâkim olup* bu arada Trabzon Rum Devleti'ne ve Gürcülere karşı da seferlere giriştiklerini kaydeder.
Konar-göçer bir Türkmen topluluğu olan Akkoyunlular'ın adlarının* besledikleri sürülerden verilmiş olması muhtemeldir. Çeşitli Farsça ve Arapça kaynaklar* Akkoyunlular'ın menşe'lerinden bilgi vermeksizin* Selçuklu ve Artuklu beylerinden olduklarını ifade etmelerine karşılık* yukarda zikredilen Akkoyunlu tarihi olan Kitab-ı Diyarbekriye'de* Akkoyunluların* Oğuz Han neslinden geldikleri belirtilmektedir.

Buna göre* Oğuzlar'ın Bayındır boyunun bir oymağı olan Akkoyunlular'ın* Peygamber efendimiz devrinde (VII. yüzyıl) Kıpçak ülkesine* oradan da Ârran Ovası'na geldiklerini* Selçuklular döneminde bu devletin hizmetine girdiklerini ve Diyarbakır bölgesinin kendilerine ikta olarak verildiğini kaydetmektedir.

Oğuzlar'ın Bayındır boyundan inen Akkoyunlular'ın tarihi* 1300 yıllarından itibaren bilinmektedir. Akkoyunlular'dan* bilinen ilk tarihi simâ* Tur-Ali Bey'dir. Karakoyunlu devletini yıkarak (1469)* onun yerine büyük bir Türkmen devleti haline gelen Akkoyunlular'ın* bu tarihe kadar başlarında bulunan reisleri şunlardır:

1) Tur-Ali Bey (?-1360): Babası Akkoyunlu Beylerinden Pehlivan Bey'dir. Kendisine bağlı Türkmenler'le Diyarbakır'da yurt tuttuğu bilinmektedir. İlhanlı Gazan Han (1248-1291)'a genç yaşta intisap ettiği ve onun maiyetinde Suriye seferine katıldığı bilinmektedir.

2) Fahreddin Kutlu Bey (1360-1389): Babası Tur-Ali Bey'den sonra* Akkoyunlular'ın reisliğine gelmiştir. Devri oldukça hareketli geçmiş* Sivas hakimi Kadı Burhaneddin* Trabzon Rum İmparatorluğu* Mısır Memlûk Sultanlığı ve amansız rakipleri Karakoyunlular'la mücadele etmiştir. 1389 yılında ölen Fahreddin Kutlu Bey'in mezarı* Bayburt'un Sinor köyündedir.

3) Ahmed Bey (1389-1397): Fahreddin Kutlu Bey'in oğludur. Babasının ölümü üzerine* Akkoyunlular'ın reisliğine getirilmiştir. Uzun süre* Kadı Burhaneddin'in yüksek hakimiyetini kabul etmek zorunda kalan Ahmed Bey* 1397 yılında onun tarafından öldürülmüştür.

4) Fahrüddin/Bahaüddin Kara-Yülük Osman Bey (1397-1435): Akkoyunlular'ın* Doğu Anadolu'da hakimiyetini perçinleyen reisleridir. Fahreddin Kutlu Bey'in oğullarındandır. Rakipleri ve ağabeyi Ahmed Bey'i öldürten Kadı Burhaneddin'i mağlûp ve katletmiş* daha sonra Karakoyunlu Kara-Yusuf'la* Türkmenler üzerindeki hakimiyet ve Doğu-Güneydoğu Anadolu'yu elde etmek için* amansız bir mücadeleye girmiştir.

5) Celâlüddin Ali Bey (1435-1438): Kara-Yülük Osman Bey'in veliaht tayin ettiği oğlu olup* babasının yerine Akkoyunlu reisliğine getirilmiştir.

6) Nurüddin Hamza Bey (1438-1444): Kara-Yülük Osman Bey'in diğer oğludur.

7) Cihangir Bey (15/10/1444-1453): Celâlüddin Ali Bey'in oğludur. Hakim olduğu Urfa'dan hareketle* Akkoyunlu beyliğini tekrar toplamayı başarmıştır.

8) Nusretüddin Ebû-Nasr Uzun Hasan Bey (1435-6/1/1478): Akkoyunlular'ı bir devlet haline yükselten* Akkoyunlu Uzun Hasan Bey olmuştur.

Karakoyunlular'ın büyük hükümdârı Cihân-şâh'ı (1467)* Türkistan hükümdârı Ebu Said'i (1469) ortadan kaldırarak bütün İran'a* Irak'a* Kafkasya'ya ve Doğu Anadolu'ya sahip oldu.

Batı Anadolu'ya doğru olan hedefi* Osmanlı hükümdârı Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) karşısında aldığı Otlukbeli (11 Ağustos 1473) yenilgisi ile neticesiz kaldı. Bu yenilgiye rağmen ayakta kalmayı başaran Uzun Hasan* Orta ve Batı Anadolu'dan tamamen elini çekmekle beraber* Tebriz taht merkezi olmak üzere diğer Akkoyunlu topraklarını elinden bırakmadı.

1478 yılında vefat eden Uzun Hasan* büyük devlet adamlığı vasfı yanında* memlekette uzun süreden beri ihmal edilmiş olan imâr faaliyetlerine hız verdi. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'yu harap eden aşiret kavgalarına* mera* otlak anlaşmazlıklarına son verebilmek için* birçok kanunlar düzenledi. Bu kanunlar* uzun süre* bölgede "Hasan Padişah Kanunları" olarak anılagelmiştir. Osmanlılar dahi* Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesini ele geçirdikleri zaman* bu kanunlarda çok az değişiklikler yaparak yürürlükte bırakmışlardır.

9) Sultan Halil (6/1/1478-24/12/1490):Uzun Hasan Bey oğlu.

10) Sultan Yâkub (15/7/1478-24/12/1490): Uzun Hasan Bey'in diğer oğlu olup* son dirayetli Akkoyunlu hükümdarıdır. Ölümünden sonra devlet* inkırâza yüz tutmuştur.

Sultan Yakub'dan sonra sırasıyla Sultan Baysungur (24/12/1490-1492 Mayıs)* Sultan Rüstem (Mayıs 1492-1496 yılı başı)* Sultan Dâmâd/Ahmed Göde/(1496 başı-1498)* Sultan Mehmed (1498-1500)* Sultan Elvend (1500-1504)* Sultan Murad (1504-1508) hükümdarlık yapmışlardır. Akkoyunlu devletine diğer bir Türk teşekkülü olan Safevî hanedanı son vermiştir.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Kimekler (Kimek Devleti)
Ortaçağ'da Türk Anayurdu'nun batı kesiminde yaşayan Kimekler (Kimegler)* eski ve büyük bir Türk ulusudur. VIII. yüzyıl ortalarından* XI. yüzyıl ortalarına değin süren bir devlet de kurmuşlardı.
Kimekler'in yaşamış olduğu bölgenin yerli tarih kaynakları* son derece kıttır. Orada yürütülen arkeoloji araştırmaları* pek yetersiz bulunduğu gibi* yazılı tarih kaynakları da henüz ele geçmediğinden* Kimek ülkesinin iç haberleri yoktur. Göktürk çağı yazıtlarında (VIII. yy.) Kimekler veya bu boy birliğinde bulunan öteki boylar üzerinde bilgi verilmemektedir.

Komşu bölgelere ait yabancı kaynaklar da titizlikle taranarak* incelenmemiştir. Çinlilerin kuzeybatı yönünde ve oldukça uzakta bulunmalarına rağmen* onların Kimekler'i bildikleri* Saray Yıllıkları'ndaki kayıtlardan anlaşılmaktadır. Bazı eski kayıtlar da* IX. ve X. yüzyıla ait İslâm coğrafya eserlerinde bulunuyor. Bunlar* düzenli ve etraflı değil* tüccar ve gezginlerden derlenmiş* küçük bilgilerden ibarettir.

Kimek (Kimäk) boy adı* Kime (kéme) “gemi” sözcüğünün ilk şekli olan “Kimeg”den alınmış olabilir. Bilindiği gibi onlar İrtiş (Ertiş) ırmağının iki yanında yaşamışlardı. Bu büyük akarsuyu geçmek için* onların kullandıkları bir tür gemiden alarak komşularınca verilmiş olabilir. Türk boy biliminde böyle kullanılan hayvan veya eşyanın adının* boya ad olarak verildiğini biliyoruz. Nitekim biçimce buna benzeyen “Kanglı” ve “Kayıg” adlı boylar da* eski kaynaklarda geçmektedir.

Kimekler* tarih sahnesinde* İrtiş'in orta boyunun iki yanında ve daha çok doğu yöresinde iken görünmüşlerdir. Burası* Türk Anayurdu'nun batı kesimidir. Kimekler'in ilk yurtları* belki yine burası idi. Belki de İrtiş'in doğusundaki Altaylar'dan yayılarak* buraya indiler. Türk ilkçağı başlarında* İrtiş boyunda* başka Türk boyları bulunduğuna göre* bu ikinci ihtimal daha mümkün görünüyor.

Kimekler* yakın komşuları Farsların* destanî tarihinde yer almıştır. Gerçekten* Kimekler'in Turan ötesi komşusu olan Farslar'ın eski destanlarında bu ulusun adı geçmektedir. Fars söylentilerini derleyerek “Şehname” adlı büyük eserini ortaya koyan ünlü şair Tus'lu Firdevsî (935?-1020?)* Turan'ın büyük hükümdarı Afrasyab'ın (Alp Er Tunga)* İran Hükümdarı Keyhusrev'e yenilip* geri çekildiğinde* Kimek ülkesine ve “Derya-yi Kimek”e gittiğini anlatır.

VII. Yüzyılda

Bu yüzyılda Kimekler'in* Altay dağlarının kuzey batısında ve İrtiş ırmağının orta kıyılarında yaşadıkları anlaşılıyor. Bu durumda* Batı Göktürk Kağanlığı'nın sınırları içinde ve onların hakimiyeti altında olmalıdırlar. Yüzyıl boyunca* Batı Göktürk Kağanlığı zayıfladığı ölçüde* onun idaresi altında bulunan boylar* bağımsızlığa doğru gidecekler ve kendi idarelerini kazanacaklardır. Yine bu arada* yüzyılın sonlarına doğru* Çu havzası merkez olmak üzere Türgiş Devleti de kurulacaktır.

VIII. Yüzyılda

Yüzyılın ortalarına değin İli havzası* Batı Türklerinden bir bölük olan Türgişler eline geçmiş bulunuyordu. Geçen yüzyılın sonlarına doğru kurulan bu Türgiş Kağanlığı'nın hâkimiyet alanı* İrtiş'in orta havzalarına uzanmış olsa gerektir. Bununla birlikte* Türgiş-Kimek münasebetleri üzerinde hiç bir bilgimiz yoktur. Öte yandan* Gök Türk çağı yerli kaynaklarından olan ve yüzyılın ilk yarısına ait yazıtlarda* “İrtiş” adı birkaç kere anılır ise de* onun kayıtlarında hangi boyların yaşadığı belirtilmemiştir.

Yüzyılın ortasında* doğu ve batıdan uzanmış iki istila ordusu* Arap ve Çin orduları* karşı karşıya geldi. Her ikisi de* bölge için hakimiyet mücadelesinde idi. Kimekler'in güneyinde yaşayan Karluklar'ın* 751 yılı yazında yapılan Talas Savaşı'nda* Araplar yanında yer almasıyla* Çinliler* büyük bir yenilgiye uğrayıp çekildiler. Bununla birlikte* Arap kumandanı da* bölgedeki hakimiyetini kuramadı. Böylece Isık Göl'ün batısında uzanan Talas yöresi* adı geçen Karluklar'ın idaresi altına girdi. Oradaki bazı boylar* otlaklarını bu yeni hakime bırakarak kuzeybatıya doğru çekilmek zorunda kaldı. Karluklar'ın gittikçe güçlenmesi sonucu* 765 sıralarında Türgiş Devleti de artık kesin olarak dağıldı. Bununla* Çu havzası* onların sınırı içine giriyordu. Öte yandan daha 745'lerde Uygur* Karluk ve Basmıllar'ın akınlarıyla* doğudaki Göktürk Kağanlığı da çökmüş bulunuyordu.

Doğu ve Batı Türkistan'da arka-arkaya gelen bu olaylar sonucu* Orta Asya'daki siyasî durumun değişmesi sırasında* Kimekler de VIII. yüzyıl ortalarında bağımsızlıklarını almış ve devletlerini kurmuş olmalıdırlar. Onların bir çok boydan kurulmuş bir ulus olduğunu biliyoruz. İşte gerek bununla ilgili sonraki haberler* gerek çağın benzer Türk devletleri göz önünde tutulduğunda* bu devletin göçer evli büyük boylardan kurulu birlik niteliğinde olduğu anlaşılıyor. Devlet idaresinde “Hakanlı” derecesinde bir teşkilat kurmuş olan boy birliğinin en kalabalık boyu* belki daha başta Kıpçaklar idi.

Kimek Devleti ile ilgili en eski bilgi* Arap elçisindendir. Emeviler'in yıkılışı ve Abbasîler'in çıkışı sıralarında* Halife tarafından Tokuz-Oğuz Hakanı'na elçi olarak gönderilmiş Bahroğlu Temim (Temim b. Bahr el-Muttavvi'î)* raporunda Kimekler'i de gördüğünü* hükümdarlarını ve göçer evli hayatlarını anlatarak belirtilmiştir (760-800?).

Bu yüzyılın son çeyreğinde Oğuzlar'ın Doğu Türkistan'ın Selenge bölgesindeki yerlerinden* batıya doğru hareketle* bir aralık Kara ve Ak Ertiş'de Kimekler'in güneyinde komşu kaldıklarını* Arap kaynaklarının Abbasî halifesi Mehdî çağına (775-785) ait haberlerinden öğreniyoruz. Arap tarihçisi Ali el-Mes'ûdî* Oğuz* Karluk ve Kimekler'in birleşerek Peçenekler'e karşı mücadeleye giriştiklerini anlatır.

Ona göre adı geçen boylar* Aral Gölü kuzeyi ile Hazar arasında yaşayan Peçenekler ile Peçni* Bacgırd (Başkurd) ve Nugerde adlı boylar üzerine saldırmışlardır. Bu Peçeneklerin doğusunda* Kıpçaklar ile Oğuzlar bulunuyordu. Amansız bozkır mücadelesi sonunda Peçenekler* yenilmeleri sonucu otlaklarını (ve yurtlarını) onlara bırakıp batıya doğru çekilmeye başlayacaklardır. Böylece Peçenekler'i biz* daha sonra doğu Avrupa'da* Kuzey Kafkaslar'da ve Hazarlar arasında yer almış göreceğiz. Bu haberlerden anlaşılıyor ki* batıya gelen Oğuzlar* eski yakınları olan boylar ile birleşerek* kendilerine yurt bulmak üzere adları geçen boylara karşı mücadeleye girmişlerdir. Bu bozkır mücadelesi* VIII. yüzyıl sonları veya IX. yüzyılın başlarında Oğuzlar'ın yeni yerlerine yerleşmesiyle bitmiştir. Büyük bir kısmı Avrupa'ya doğru göçe başlayan Peçenekler'den* eski yerlerinde kalan az sayıdaki uruklar ise* yeni gelen Oğuz ulusu içine gireceklerdir. Bunları* Oğuzlar'ın* sonraki 24'lü boy düzeninde buluyoruz.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
IX. Yüzyılda

Bu yüzyıl sırasında* yine İrtiş ırmağı boyunda ve bugünkü Kazakistan'ın kuzeydoğu illerinde* fakat çok daha yayılmış olarak* büyük Kimek Devleti* varlığını sürdürdü. İslâm coğrafyacılarının Orta Asya'dan ilk bilgileri derlediği sırada* Batı Türkistan'ın kuzeydoğusunda* henüz İslâm'ı kabul etmemiş bir çok Türk boyu göçerevli yaşıyordu. Coğrafyacılar* Oğuzlar'ın (Guz) kuzey doğusundaki çok geniş bozkırda ve İrtiş ırmağı boyunda* Kimek adlı büyük bir Türk ulusunun bulunduğunu* onların batıda İtil veya Kama Irmağına değin uzanan yerleri* idareleri altında tuttuklarım belirtiyorlar. Bu durumda* Türkistan'ın kuzeyinde* batıdan doğuya* sırasıyla Oğuz devleti* Kimek devleti ve Kırgız Beyliği'nin bulunduğu anlaşılıyor.

Kuman-Kıpçak meselesi üzerine eğilenlerden Çek bilgini D. A. Rasovsky* bu IX. ve X. yüzyılda İrtiş ile Ural arasında yaşayan Kimek boyunun aslında Kuman olduğunu* bunların bir oymağını Kıpçaklar'ın teşkil ettiğini* X. yüzyıldan başlayarak bu Kıpçak adının yavaş yavaş bütün Kimekler'e ad olduğunu ileri sürmüştü.

X. Yüzyılda

Onuncu yüzyılda* Batı Sibirya'nın Güney yarısında Kimek Hakanlığı* büyük bir ulus halinde hayatına devam ediyordu. Ülkenin batı kesiminde Yayık (Ural) ırmağına değin uzanan yörede* birlikten bir boy olan Kıpçaklar yayılmışlardı. Komşuları olarak doğuda Kırgızlar* güneydoğuda Karluklar* güneybatıda Oğuzlar bulunuyordu. Kimek devletinin sınırları* yüzyılın ikinci yarısında* güneyde Seyhun boyundaki Savran kasabasına* batıda ise Ak İtil ırmağı kaynaklarına dayanmıştı.

Yüzyılın başında kuzeydoğu Çin'den çıkmış olan bir Moğol boyu olan Kıtanlar (K'itan* Kıtay* Khitay) bir devlet kurdular (916). Bunun sonucu olarak* oradaki bazı Türk boyları* batıya çekilmeye başlamıştır. Kıtan sürüleri* 924 yılında Selenge havzasını işgal ettiler ve Karabalık (Kara-Balasagun) kentine de girdiler. Onların akınları sırasında* 840 yılından beri oralarda bulunan Kırgızlar da sürülüp atıldı. Yukarı Kem (Yenisey) ve Kobdo yöresi bozkırına geçen Kırgızlar ise* oradaki Türk boylarını batıya sürdüler.

Yüzyılın ortalarında* Kimekler'in batıya doğru yayılması sürüp gitti. Batı kesimindeki boylar* Ural sıradağlarının güneybatı yöresine* Çim (Emba) ve Yayık (Ural) ırmakları vadilerine hakim oldular. Bu arada Hazar denizi kıyısına da ulaştılar. Coğrafyacı Istahrî'ye (933-51) göre* Kimek ile Guz (Oğuz) arasındaki sınırı İsil (Atıl* İtil?) ırmağı çizer.

Son araştırmalara bakılırsa* X. yüzyılda Orta Asya'daki Türk boyları şöyle dağılıyordu: En doğuda* Nanşan yöresinde Sarılar (Uygurlar)* onların batısında Kaşgar'a değin uzanan alanda Karahanlılar Hakanlığı* Isık göl havzasında Türkmenler ve Karluklar* kuzeyde Altaylar'a varan yörede Kimekler* bunların doğusunda Kırgızlar* Kimekler'in batı kesiminde Tobol-İşim havzasında Kıpçaklar* onların güneyinde Ertiş-Seyhun-Yayık arasında Oğuzlar.

Kimekler için bir bölüm ayrılmış bulunan Hudûdü'l-Âlem'de (982)* onların hükümdarlarına “Hakan” denildiği belirtilir. Bu kayıt* Kimekler'in bağımsız devletini ve bu devletin niteliğini açıkça göstermektedir.

XI. Yüzyılda

Güneybatıya sarkmaya devam eden Kimekler ve Kıpçaklar* yüzyılın başlarında Seyhun'un orta ve aşağı kıyılarına da hakim oldular. Aşağı İrtiş-İşim Tobol havzasında bulunan Kıpçaklar* çoğalarak daha geniş bir alana yayılmışlardır. Bu sıralarda batı komşuları Hazarlar içine girdikleri de düşünülebilir.

Yüzyılın başlarında* Kıtanlar'ın batıya doğru akınları gelişmeye başlamıştır. Bu sıralarda Kumanlar'ın ilk yurtlarından batıya doğru göçleri de* Kuzey Çin'deki Kıtan devleti'nin bu baskısına bağlanmaktadır. Şerefüzzemân Tâhir Mervezî'nin (1120?) aktardığına göre* Kunlar* Kıtay (Kıtan)'dan korkarak göçtüler. Arkadan gelen Kaylar* onları daha ileriye sürdü. Onlar Sarı'yı (Uygur)* onlar Türkmenler'i* onlar Oğuzlar'ı* onlar Peçenekler'i iterek yurtlarını aldılar* işte bu sıralarda* Aral Hazar bölgesindeki Peçenekler'in kuzeyinde Hazarlar* doğusunda Kıpçaklar* güneyinde Oğuzlar bulunuyordu. İbnül-Esîr'de anlatılan* 1012-13'de Türklerin Çin'den çıkışı haberi de* yine bu Kun ve Sarıların (Uygur)* Türkmen yurduna gelişi olmalıdır.

Gerçekten* 1004 yılında Çin ile barış yapan Kıtanlar* önce Kore ve sonra Gobi üzerine döndüler. Bu sonuncu bölgeden de* 1009 yılında Uygurlar üzerine yürüdüler ve onlardan Batı Kansu ile Kan-çou ve Su-çou kentlerini aldılar. 1017 sırasında Kıtan sürüleri* Karahanlı Devleti sınırları içindeki Kaşgar bölgesi ile Isık Köl yöresine de girmişlerdir. Çağın kaynaklarına bakılırsa* Kıtanlar* 300 bin çadır halkı halinde (toplamı belki iki milyona yakın nüfus) Karahanlı ülkesini istilaya başlamış oluyordu. Bazı öncüleri ise* Isık Göl'ün batısında bulunan başkent Balasagun'a sekiz günlük yere yaklaşmışlardır* işte bu ağır akın ve istila* Orta Asya'daki Türk boyları arasında* yeniden büyük bir boylar göçü doğurdu. Göçebe Kıtanlar'ın bütün varlıklarıyla* Türk boyları yurtlarına saldırışı* gerçekten ağır bunalıma yol açmış ve Türk boyları da birbirini yerlerinden sürerek* büyük bir göçe başlamışlardır.

XI. yüzyılın ilk yarısındaki büyük boylar göçü* Kimek ulusu üzerinde de kötü tesir bıraktı. Boy birliğinde ağır bir bunalım doğdu ve birlik bozuldu. Öyle anlaşılıyor ki* yüzyılın ortalarına doğru ülke içindeki karışıklıklar çoğaldı ve zayıflamış bulunan merkezî idareye karşı baş kaldırmalar arttı. Öte yandan* büyük nüfusa sahip Kıpçaklar'ın* çevredeki boylar üzerinde hakimiyet kurmaya girişmesi* ayrıca bunlardan bir kısmının batıya doğru göçe başlaması* Kimek Devleti'ni çözmüş olmalıdır. Boy birliğinin dağılışı ve merkezî idarenin çöküşü* o derecede anî ve kesin olmuştur ki* yüzyılın ikinci yarısında Kimek Devleti ve ulusunun adı bile unutulmaya başlamıştır. Onun yerini* en kalabalık boy olarak Kıpçaklar aldı. Bu son husus* yurtta kalan Kıpçakların* üstün sayılarıyla* belki de boy birliği idaresini ellerine geçirmeleri demek olabilir. Kimek ülkesindeki bütün boylar da bu Kıpçaklara bağlanmıştır.

Değerli eseri Dîvanü Lügati't-Türk'ü yüzyılın ikinci yarısı ortalarında bitiren* Karahanlı ülkesinden Kaşgarlı Mahmud* Kimeklerden hiç söz etmez. Bu eserde* sadece* Kimek boy birliğinden olan ve yine İrtiş boyunda yaşayan Yimekler (Yemekler) tanıtılmış ve onların da Kıpçakların bir cifi (oymağı) olduğu belirtilmiştir. Ancak Kaşgarlı* bu bilgiye hemen şunu da katmıştır: “Bizce onlar Kıfçak'tır* ama Kıfçak Türkleri* kendilerini ayrı sayarlar”. Bu küçük açıklama* bazı mühim hususları akla getirmektedir: Kimek boy birliği* artık iyice dağılmış ve o toplayıcı ad unutulmuştur. Birlikten belki sadece Kıpçaklar ile Yimekler yerlerinde kalmışlardır. Pek kalabalık olan Kıpçaklar ise* kendilerini ayrı* belki de üstün saymaktadırlar.

Kimek ulusu* benzerlerinde olduğu gibi* bir çok Türk boyunun birleşmesinden ortaya çıkmış idi. XI. yüzyılın ortalarında olan dağılma sonunda* bu birliğin boylarından bazılarını* ya tek başına kalmış veya başka boy birlikleri içine girmiş bulmaktayız.

Birliğin en kalabalık boyu olan Kıpçaklar* Batı Sibirya bozkırı ile Hazar Denizi kuzeyinde yayılmışlardı. Bunlardan bir kısmı* Kumanlar ile birlikte orta Avrupa'ya doğru uzandı. Ve orada yeni bir boy birliği devleti kurdu. Kendi alanlarında kalanlar ise* XV. yüzyılda yeni etnik toplumlar kurulana değin* varlıklarını sürdürdüler.

Kimeklerin durumu da* Kıpçaklarınki gibi oldu. Bir kısmı yerlerinde kalırken* bir kısmı Kıpçaklar yanında Doğu Avrupa'ya geçti. Muhammed Nesevî'nin (1241) verdiği bir malumatta* Yimeklerin XII. yüzyılda Seyhun boyuna indiklerini ve oralarda Harezmşahlar Devleti hizmetine girdiklerini öğreniyoruz. Bu devletin bazı askerî sefer ve başarılarında* büyük rol oynamışlardır. Avrupa'ya giden Yimeklerden bir bölüğünü daha sonra* XIV. yüzyıl başlarına ait bir başka bilgiye göre* Altınordu Devleti'ndeki Kıpçaklar arasında buluyoruz.

Birlikten başka bir boy olan Bayandurlar* galiba çok kalabalık ve yaygın değil idiler. Bunlar* sadece Oğuz ulusu içine girdiler. Daha sonra Türkiye'ye doğru akan Oğuzlar arasındaki Bayandurlardan Akkoyunlu soyu* XV. yüzyıl başlarında* Doğu Anadolu ve Azerbaycan'ı içine alan bir devlet kuracaktır.

Kimek boy birliğinin öteki boylarının* dağılıştan sonraki durumu üzerinde şimdilik bilgimiz yoktur. XIX. yüzyıl ile XX. yüzyıl başında Orta Asya'da yaşayan Türk boyları ve urukları arasında* Kimek boy adına rastlamıyoruz.

Kaynaklarımızdan anlaşıldığına göre Kimek ülkesi* Batı Sibirya ovası içinde kalan* geniş bir bozkır alanı idi.

Ülkenin asıl merkezini* İrtiş'in orta boyu teşkil etmekteydi. Birlikteki boyların nüfusu arttıkça ve bunlar da yayıldıkça* sınırlar genişlemiştir. Bu Türk ülkesinin sınırlarını belirleyen bazı bilgileri* İslâm coğrafyacılarının küçük kayıtlarında buluyoruz. Coğrafyacı Muhammed el-Mukaddesî* X. yüzyılda Güneybatı sınırının Seyhun havzasındaki Sabrân ile Şağlcan kasabaları yakınlarından geçtiğini söyler. Bunlardan Savran (Sabran)* Oğuz (Guz) ve Kimek yurtları sınırına bakan bir kasabadır. Şağlcan ise* Kimek ülkesi sınırında* etrafı sur ile çevrili büyük ve zengin bir kasabadır. İbn Havkal'ın kayıtlarından da* bu sınırın* Batıda Ak-İtil ırmağı başlarına uzandığı sanılıyor.

Kaynaklarımızın çeşitli haberlerinden* Kimek ülkesinin komşularını da öğrenebiliyoruz. Bunlara göre* ülkenin doğusunda Kırgızlar (Kırgız Begliği) vardı. Onların bugünkü Altaylar ile daha doğusunda bulundukları biliniyor. Batıda Peçenekler yaşıyordu. Hudhüdü'l-Alem'de (982)* bu Peçenek yurdunun her haliyle Kimeklerinkine benzediği belirtilmiştir. Peçeneklerin yerini* sonradan Oğuzlar (Oğuz Devleti) aldılar.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Güneydoğudaki Tokuz-Oğuzlar ile aralarında* bir bozkır (sahra) uzanırdı. Yine güneyde Kara İrtiş yöresinde* muhtemelen Oğraklar bulunmaktaydı. Güneybatı yönündeki alanda ise* Karluklar* Türkmenler ve Oğuzlar yayılmışlardı.

Kimek ulusunu* kaynakların açıkça anlattığı gibi* bir boy birliği teşkil ediyordu. Bu kuruluşta* onların bir çok boy ve uruktan meydana geldiği muhakkaktır. Ancak* Kimek ulusundaki boy düzenini* bütün bölüntülerin adlarını ve sayısını hiç bir kaynakta bulamıyoruz. Hudûd'a (982) göre* Kimek ülkesi* on bir (bir de Hakan bölgesi varsa* on iki) bölge (İl)'den kurulmuş idi. Bunların her biri* ulusu meydana getiren boylara ait ise* düzende o sayıda büyük boy bulunuyor demek olmalıdır. Halbuki* Gerdizî (1050)* muhakkak daha eski bir kaynaktan aktardığı Kimek destanında* yedi boyun adını vermiştir. Bu iki kaydı birleştirirsek* Kimek boy birliğinin* başlangıçta yedi boy ile kurulduğunu* sonraki katılmalar ile bunun on ikiye çıktığını düşünebiliriz.

Gerdizî'nin aktardığı destana göre* hepsi kişi adı kökünden olan boy adları şöyledir: İmi-Eymi-İmey* İmek-Emek (Yimek)* Tatar* Balandur (Bayandur)* Khıfçak (Kıpçak)* Lankaz-Lanıkaz* Aclad (?).

Uzun süre birlik içinde kalan Kıpçaklar* sonraları Batı Sibirya'dan Orta Avrupa'ya uzanan pek geniş bozkırların hakimi olmuşlardır. Onların Kumanlar ile ayrı bir boy birliği devleti de kurduklarını biliyoruz. Altınordu öncesi ve sonrası etnik kuruluşların içinde bu boyun büyük yeri vardır.

Haklarında az bilgimiz olan Yimekleri* Kaşgarlı Mahmud Beg tanıyordu. Birlik dağıldıktan sonra bir kısmı Seyhun boyuna inmişler* bir kısmı da Altınordu'daki Kıpçaklar içinde görülmüşlerdir.

Kimek boy birliğine* sonradan hangi boyların katılmış olabileceğini açıkça bilemiyoruz. Bununla birlikte* Kimek ülkesindeki üç bölgeden birinin adı olan “Kırkızhan” dikkate alınırsa* birliğe bir Kırgız boyunun da katılmış olduğu anlaşılıyor. Oğuzlar'a komşu bölgede yaşayan ve sonraları Kıpçaklar ile birlikte bulunduğu görülen Kanglı boyu da* bu birliğe katılmış olabilir. Nitekim yurtları* Kıpçaklarınkine pek yakın idi.

Kimeklerin* VIII. yüzyılın ortalarında* Doğu Göktürk ve Türgiş devletlerinin tarih sahnesinden çekilmeleri üzerine bağımsızlıklarını ilân eden öteki Türk boyları gibi* bir devlet kurduklarını biliyoruz. Ancak* bu devlet ne nitelikte idi? Çünkü Türk ilk çağı boyunca* Türkler'de iki türde devlet yapısı görülmüştür.

Bunlardan birincisi* bir-iki boydan kurulan “boy begliği”; ötekisi* büyük boylar birliğiyle oluşan “hakanlı devlet” yüksekliğinde idi. Bu ikincisi* pek çok büyük boyun katılmasıyla* geniş bir alana hükmeden ve idaresi aristokrat nitelikte tek bir soya dayalı devlettir. Devlet özelliği bakımından daha köklü* daha geniş teşkilatlı ve daha büyüktür.

Kaynaklarımızdan Ali el-Mes'ûdî* “Murûc” (943) ile “Tenbîh” (956) adlı eserlerinde* onlardan “Kimek Yabguluğu” olarak söz etmiştir. Aynı yüzyılda ve bu devlete daha yakın yerde yazılmış “Hudûd”da (982)* Kimek hükümdarının unvanı* “Hakan” olarak verilmiştir. Gerdîzî (1050) ise* herhalde eski bir kaynaktan alarak* başbuğlarına “Baygu” (Yabgu) unvanını veriyor. Bu kayıtlara bakılırsa* ister Yabgu* ister Hakan olsun* ikisi de Kimekler'in Hakanlı devlet düzenine sahip bulunduğunu ortaya koymaktadır.

O halde* özet olarak* Kimek devlet yapısı* Hakanlık derecesindedir. Bir çok büyük boyun birliğinden kurulmuştur. Devlet idaresi aristokrat nitelikte ve Hakan soyu elindedir. Bu büyük devlet* göçerevli* hayvan besleyici boyların iktisadını ve hukukunu ön planda tutar. Bölgelerde* Hakan soyundan kişiler veya birliği oluşturan boyların beyleri hakimdir.

Kimek Devleti'nin devlet teşkilatını* bize* kısaca Hudûd tanıtıyor. Verdiği bilgiye göre* ülkenin başında “Hakan” unvanlı bir hükümdar bulunuyordu. Onun idaresi altındaki ülke* on bir (belki kendisininki ile on iki) il'e ayrılmıştır. Her ili kendi hâkimi idare etmesiyle* illerde on bir “âmil” vardır. Bu orun* idarecinin kendi soyuna mahsustur. Yeri* çocuklarına veraset yoluyla verilir. Her il'in de kendi içinde boy ve uruklara ayrılmış bulunacağı da düşünülebilir.

Kaynaklarda geçen bazı unvanlardan* Kimek Devleti'nin üst orunları hakkında bilgi edinebiliyoruz. Bu unvanları* zaten ilk ortaçağdaki Türk devletlerinde de bulmaktayız. Unvanların başında “Hakan” geliyor. Eski ve asıl şekli “Kağan” olan bu unvan* bağımsız devlet başkanına verilirdi. Hakan'ın saraydaki eşi olan kadın (hatun* katun)* ilk çağlardan beri* bütün Türk devletlerinde kullanılmıştır. “Yabgu” (Kimek destanı vb.) ve “Şad” (Kimek destanı) unvanları* oldukça eski bir geçmişin eseri olarak* Hakan'ın yakınlarına* kendi idaresindeki ülkenin bir bölümünü idare etmek üzere verdiği bir vazife unvanı idi. Ancak bunlar* yer ve zamana göre* biri önde* öteki arkada tutulmuştur. Yüksek seviyedeki başka bir unvan da “Tutug”dur (bir okuyuşa göre: Totok) (Kimek destanı ve Mücmelü't-Tevarih). Bu* bir bölgenin askerî-mülkî idarecisine verilirdi.

Kimekler* gerek kaynaklarındaki bilgilerden ve gerek günümüze kalan dil kalıntılarından açıkça anlaşıldığı üzere* Türk diliyle konuşuyorlardı. Elimizdeki dil kalıntıları dikkatle incelenince* Kimek Türkçesi'nde iki ağız bulunduğu da ortaya çıkıyor. Ülke nüfusunun büyük kısmı* komşu Oğuzlar ile birlikte Ana-Türkçe (Y-Türkçesi) konuşmakta idi. En kuzey batıda bulunan bir kısım Kıpçaklar ile bir kısım Yimekler ise* Bulgar Türçesi (S-Türkçesi) tesirinde bir ağza sahip idiler.

İlk çağlar boyunca* bütün Türk devlet ve boylarında olduğu gibi* Kimekler'de de Kamlık (Şamanizm) dini hakim bulunuyordu. Onların Gök'e (Tanrı'ya) taptıkları* atalar ruhuna ve ateşe de büyük saygı gösterdikleri biliniyor. Kimeklerde “Su kültü” bulunduğu* Gerdizî'nin aktardığı Kimek destanından ortaya çıkıyor. İshak ibn el-Hüseyin'in (XI. yy) yazdığına göre de Kimekler* ölen kişilerin cesetlerini yakarlar ve küllerini büyük akarsulara (İrtiş ırmağına) dökerlermiş. Ünlü Arap gezgini* Ebu Dulaf (Mis'ar b. Muhalhil* 941) Kimeklerde bir Yada taşı bulunduğunu haber veriyor.

Onlarda* hayat tarzlarından* başlıca iki unsurun hakim bulunduğu anlaşılıyor. Nüfusun büyük çoğunluğu* göçerevli bir hayat tarzı sürdürürdü. Kuzey kesimindeki ormanlık yerlerde yaşayan Kimekler* oldukça yerleşik bir yaşayışa sahip idiler. Sayıca çok az olan bu oturaklar* daha çok* avcılık ile geçinirlerdi. Bu oturaklar dışındakiler* hayvan besleyiciliği (çobanlık) ile meşgul olurlar* geçimlerini bunların ürünleriyle sağlarlardı. O halde Kimek Devleti'nin asıl iktisadî yapısı* bu hayvan besleyiciliğine ve onlardan alınmış ürünlere dayanmaktaydı. Geçimlerinin bir yolunun da avcılık olduğu bilinmektedir. Kimekler samur (semmûr)* kakım ve sincap gibi kürklü hayvanları avlarlardı. Onların kışın karlı günlerinde* kürk hayvanı avına çıktıklarını* Mervezî anlatır. Avcılık* yerleşik Kimeklerde asıl geçim* göçer evlilerde ise yardımcı meşguliyet olarak kabul edilmişti. Ocakların bütün servetlerini* büyük hayvan sürüleri teşkil ederdi. Besledikleri ve ürettikleri hayvanların başında* at* sığır ve koyun gelirdi. Gerdîzî'nin anlattığına göre* İrtiş ırmağının yukarı boyunda* binlerce vahşi at bulunuyordu. Kimekler* kementler ile bu atlardan yakalar ve ehlileştirirlerdi. Yine bu kaynak* onlarda deve bulunmadığını* getirilse bile çok yaşamadığını belirtir.

Göçerevli Kimeklerin besledikleri büyük sayıdaki hayvanları* kışın* kendi sert iklimlerinde korumaları çok güç olurdu. Oğuzlar ile iyi anlaştıkları yıllarda* kış şiddetli olunca*hayvan sürülerini alır* Oğuzların yaylalarına geçerlerdi. Sert soğuklarda bineklerini götürdükleri bir bölge* Oğuz yurduna yakın Ak tag (Ök tag) idi.

Göçerevli Kimekler* hayvan besleyicisi olmaları dolayısıyla* yılı* yaylak ve kışlak denilen belli iki yöre arasında* yarı göçebe geçirirlerdi. Yazın yaylakta otlaklarda* sulak yerlerde ve çayırlarda dolaşırlardı. Bu hayat tarzının bir gereği olarak* büyük çadırlar altında barınırlardı. Keçeden yapılmış büyük otağlardan* küçük çadırlara kadar* değişik barınakları vardı. Kışın karlı günlerini* soğuktan korunabilen vadi ve su kenarlarındaki kışlaklarında geçirirlerdi. Orada toprak altında* ağaçtan su hazneleri yapmışlardı. Soğuğun şiddetlendiği günlerde sular donunca* kendileri ve hayvanlar* bunlardan yararlanırdı.

Hudûd yazarı* Kimekler ile Kırgızlarda giyimin tamamen aynı olduğunu belirtir. Bu tarz giyimin* zaten göçerevli yaşayışın gerektirdiği hususlara uygun birimlerden oluştuğuna göre* eş olması çok tabiidir. Karda* Kimeklerin kayak kullandıkları da belirtilir.

Kimeklerin yiyeceklerinin başında* hayvanlardan elde ettikleri besinler gelirdi. Bol miktarda koyun* sığır ve at eti yerler* sütlerini de içerlerdi. Yaylakta semirmiş hayvanların eti ve sütü* en iyi gıdadır. Etler kurutulup saklanarak kışın da yenirdi. Bu et kurutma usulü* bugün bizde de yapılan “pastırma” biçiminde olmalıdır. İçecekleri arasında süt ve bundan yapılmış olan besinler vardı. Kimekler* at sütü de içerler ve bundan hazırladıkları mayalı içkiye de “kımız” derlerdi. Kımız* besin değeri yüksek bir içkidir.

Kimekler'in* başta komşuları olmak üzere* birçok millet ile alış-veriş yaptıkları anlaşılıyor. Çevre ülkeler ile canlı hayvan ve ürünleri (et* deri* yapağı* halı* dokuma vb.) üzerine ticaret yapılırdı. Ayrıca* avladıkları kürklü hayvanların postlarını da ihraç ederlerdi. Bunlara karşılık* dışarıdan* başka ihtiyaç maddeleri alırlardı. Ticarette paradan çok* değiş-tokuşun esas alındığı düşünülebilir. İslâm tüccarlarının Oğuz* Kimek ve Kırgız illeri gibi ana yollar dışında kalmış olan Türk yurtlarında* toplu halde* çetin yollarda aylarca dolaşarak ticaret yaptıklarını* pazar açtıklarını biliyoruz. İslâm coğrafyacılarının haber kaynağı olan bu tacirlerin* güvenlik içinde dolaşmaları da ayrıca dikkate değer bir husustur. Gerdizî ile Mervezî* Kimek ülkesinde tuz bulunmadığını* bunu dışarıdan temin ettiklerini belirtirler. Bu madde* onlar için o derecede değerli idi ki* samur kürk ile değiştirmeye razı oluyorlardı.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Tabgaç Devleti (Tabgaçlar)
IV. yüzyıl sonlarına doğru* Kuzey Çin’de* kudretli bir siyasî teşekkül meydana getiren* Çinliler’in T’o-ba dedikleri topluluğu* Türkler* “Tabgaç” diye anmışlardır. Orhun kitabelerinde sık sık adı geçen ve Göktürk yolu ile Bizans kaynaklarına da intikal eden Taugast ( = Tabgaç) kelimesi* “Çin” manasına da alınmıştır. Çünkü Göktürkler’in ilk zamanlarında* Türklerce “büyük” tanınan bu sülale* Çin’de hüküm sürmekte idi.
Aslında Türkçe olup* “ulu* muhterem* saygıdeğer” manâsını ifade eden Tabgaç tabiri* bazı Karahanlı hükümdarları tarafından unvan olarak (Tafgaç* Tamgaç) kullanılmıştır. Kaşgarlı Mahmud’un* Türklerden bir bölük olduğunu kaydettiği Tabgaçlar* Çin yıllıklarına göre Asya Hunları’ndan bir kısımdır. Sülalenin resmî tarihinde (Wei-shu) de Mete Han* eski T’o-ba (Tabgaç) hükümdarı olarak gösterilmiştir.

Ayrıca Tabgaçların örf-adet ve geleneklerinden çoğu; Kurt efsanesi* mağara* dağ* orman kültleri* göç efsanesi vb. Türklerle ilgili bulunduğu gibi* dillerinin de Türkçe olduğunu ortaya koyan deliler vardır: Bitegçin (Bitikçi* kâtip* hariciye nazırı)* kapugçin (kapıcı* hacib)* atlaçın (atlı* süvari birliği)* tabagaçın (yaya* piyade birliği)* kurakçın (koruyucu* muhafız kıtaları)* yamçın (posta sürücüsü)* aşçın (aşçı* matbahçı başı)* törü (kanun töre) vb. Çin kaynaklarında geçen bu kelime ve tabirler* aynı zamanda* Tabgaçların devlet idaresi ve ordu kuruluşları hakkında da bilgi verir durumdadır.

Bununla beraber* bu Türk devletinde* oldukça büyük ölçüde* Moğolların da yer aldığı anlaşılıyor. Araştırmalarda* Tabgaçlara bağlı kabilelerden* kimlikleri tespit edilebilenlerin yarısından fazlasının Moğol menşeli olduğu neticesine varılmıştır. Ancak Moğollar* diğer Çinli halk ile birlikte şüphesiz tebaa durumundadır.

Çinli’lerin “Wei” adını verdikleri bu sülalenin kurucusu olarak bilinen Şa-mo Han’dan itibaren* 70 yıl kadar uğraşarak Ta-t’ong bölgesindeki mahalli hükümetçikleri idareleri altına alan Tabgaçların* büyük devlet halinde gelişmesi Kuei zamanında (385-409)* verimli topraklara sahip Doğu Çin’in Hsien-pi’lerden (Siyenpi) zapt edilmesi ile (409) olmuştur. Başkenti P’ing-Ç’eng şehri (kuzey Şan-si’de Tai bölgesinde) olan devlet* bir yandan Pekin yakınlarına* bir yandan Huang-ho nehri dirseğinin güneyine kadar uzanmıştı.

Kuzey istikametinde* kudretli bir siyasî teşekkül halinde beliren H’yen-bi’lerin (Hsien-pi) varisi* Moğol menşeli* Juan-Juan’lar yüzünden* ciddî bir genişleme olamıyordu. İki devlet arasında* bazen çok şiddetli mücadele* 150 yıl kadar sürmüştür.

Hükümdar Sseu’den (409-423) sonra* Çin’in başkentleri Lo-yang ve Cha’ang-an’ı (bugün Si-gan-fu) ele geçirerek* hakimiyetini Sarı Irmak bölgesine yayan ve bütün Kuzey Çin’i tek idarede birleştiren büyük hükümdar T’a-o (T’ai-wu) devrinde (424-452)* Tabgaç Devleti* en parlak çağını yaşadı.

427’de Hun Hia krallığını alan ve Juan-juan’ları mağlup ederek* bugünkü İç Moğolistan’ı istila eden (436) T’ai-wu* 439’da Kansu’daki son Hun Krallığını (Pei-Liang) ortadan kaldırdıktan sonra* İç Asya’ya yönelerek Karaşar* Kuça şehirlerini himayesine bağladı (448). Böylece* ünlü ipek yolu güzergâhı* tekrar Türk hakimiyetine girmiş oldu. T’ai-wu* Çin askerinin “taydan ve düveden farksız” olduğunu söylüyor ve kendisi “Börü” (= Kurt* Çince şekli Fo-li) lakabını taşıyordu.

İmparatorluk merkezini* Türk hayat şartlarına oldukça uygun gelen bozkır bölgesinde (kuzey Şan-si) tutan T’ai-wu* o sıralarda Çin’de yayılmakta olan Budizm’in* Türkler arasında nüfuz kazanmasını önlemeğe çalışıyor* idaresi altındaki Çin topraklarında bile* Budistlerin dini faaliyetlerini kontrol ediyordu. Tapınaklarda âyinler dışında din propagandasını yasaklayan bir emirname çıkarmış (438) ve 446’da emre riayet etmeyenlerin şiddetle takibini emretmişti. T’ai-wu’nun Türk bünyesini ve seciyesini* Budizm’in bozucu tesirinden korumak maksadını güden bu tutumunun manâ ve değeri* daha sonra anlaşıldı.

Tedbirlerin ehemmiyetini fark edemeyen halefleri zamanında* hattâ Budizm’in himayesi cihetine gidildi. İmparator Siun (452-465) ile gelişmeğe başlayan bu durum* daha sonra büsbütün hızlanarak* Tabgaç topluluğunun Çinlileşmesine zemin hazırladı. 493’te* başkenti* bozkır bölgesinden eski Çin merkezi Lo-yang’a nakleden İmparator Hong (471-499)* Türk töresine karşı ağırlık verdiği soysuzlaşmayı* 495 yılında Türk örf* adet ve geleneklerini* Tabgaç dilini ve hattâ yazışmalarda Türkçe tabirlerin kullanılmasını yasaklamakla tamamladı.

Buna karşı çeyrek asır kadar devam eden tepkiler* bastırıldı. Kiao’dan (499-517) sonra idareyi devralan imparatoriçe Hu (ölm. 528)* Budizm’e o kadar düşkün idi ki* yabancı memleketlerdeki “dindaşları” ile de ilgileniyordu. 520’ye doğru Hindistan’da Ak Hun İmparatorluğu hükümdarı Mihiragula’yı ziyaret ettiğini gördüğümüz Çinli Budist rahip* bu kraliçenin arzusu ile seyahat ediyordu. Tabiatıyla* Tabgaç iktidarı da gittikçe gücünden kaybetmekte idi. Devlet* 535’e doğru Kuzey (Tai’de) ve Batı (Cha’ang-an’da) Weileri adı ile ikiye ayrıldı ve aralarında mücadele başladı. Kısa zaman sonra* bütün arazileri* Çinli hanedanlara intikal etti (550-556).
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Doğu Türkistan Uygur Devleti
İç Asya’ya doğru göçen Uygurlar'ın başında* Vu-hi Tegin’in kardeşi* Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Kendisi 13 Uygur kabile birliğinin son “kağan”ı (846-948) kabul edilmektedir. Batıya gelen Uygur kolu* Tanrı Dağları* Beş-balık* Turfan taraflarına yerleşerek* 840’da Kara-Balasagun’da istilacılar eli ile öldürülen Uygur hakanının yeğeni* Mengli’yi “kağan” (Ulug Tangride Kut Bulmış Alp Külüg Bilge) seçtiler (856). Tibetliler’in hücumuna karşı* nüfuzu altında tutmak istediği bu bölgede* kendisine bir dost arayan Çin* bu Uygur Devleti’ni derhal tanıdı. 873’e doğru “kağan”ın Buku Cin olması muhtemeldir.
T’anglar* ismen de olsa* kendilerine bağlı ve siyasetlerine uygun bir tutum içinde bulunan bu Uygur devletinin* meşru Çin idaresine isyan eden Turfan* Beş-balık askerî valilerini ortadan kaldırarak Hami’ye kadar hakimiyet kurmalarına şüphesiz müdahale etmiyorlardı. Bu suretle* siyasî nüfuzu gittikçe artan ve İç-Asya’nın ticaret yolları üzerinde olması ile de iktisaden gelişen Uygur Devleti* aynı zamanda Manihaizm’in bölgede yayılmasına vasıta oluyordu. Nitekim T’anglar’ın yıkılışı sırasında Tun-huang askeri bölgesini işgal eden Çinli kumandan* muhtar “devlet”ini kurarken “Beyaz elbise giyen Gök-oğlu” lakabını almıştı (Maniheistler beyaz giyiyorlardı). Fakat bilindiği gibi* Kan-çou Uygurları bu muhtar “devlet”e son vermişler (911)* bu tarihten itibaren Doğu Türkistan Uygur Devleti de müstakil olmuştu.

Bundan sonra* güneyde Tibet* Batı Türkistan’da Karluk bölgesi ile sınırlı ve başlıca şehirleri Turfan* Kaşgar* Beş-balık* Kuça* Hami (Urumçi) olan ülkelerini müdafaa ile yetinerek sanat* edebiyat ve ticaret sahasında yükselen bu Uygur Devleti ile ilgili siyasi hadiseler hakkında* fazla bilgi görülmüyor. Ancak* 947’de başkentin Hoço (Doğu Türkistan’da Kara-hoca = Kao-Ch’eng) şehri ve yazlık merkezin de Beş-balık (Pei-ting) olduğu ve “Gün Ay Tangride Kut Bulmış* Ulug kut onanmış* alpın* erdemin* il tutmuş Alp Arslan Kutlug Kül Bilge Tangri Han”ın devleti idare ettiği biliniyor. Uygur hükümdarlarına “ıduk-kut” lakabı verilmiş ve başkent Iduk-kut (İdi-kut) şehri diye anılmıştır.

Uygurlar hakkında en ilgi çekici bilgiye* Çin’deki Kuzey Sung imparatoru tarafından* 981’de Kara-hoça’ya elçi olarak gönderilen Wang-ye tö’nün seyahat notlarında tesadüf edilmektedir ki* kültür tarihi bakımından büyük değer taşır.

Doğu Türkistan Uygur Devleti’nde* doğu Uygur kolunda olduğu gibi* Budizm çok yayılmış* hatta Manihaizm’den üstün bir mahiyet almış* bunun yanında Nesturî Hıristiyanlık ve başlangıçta pek az olmak üzere İslamiyet* tesirlerini göstermiştir. Müslüman-Türk Karahanlılar* Kaşgarlı Mahmud’un eserinde (1074) “kâfir” diye bahsedilen Uygurlar’la mücadele ediyor ve Uygur ülkesinde* İslamiyet'i yaymağa çalışıyorlardı. Sonra* İslamiyet* Çin’e Uygurlar vasıtası ile girdiği için* oradaki ilk Müslüman Çinlilere Huei-ho (Uygur) denilmiştir.

Doğu Türkistan Uygur Devleti* 1209’da Cengiz Han’a bağlandığı zaman* o tarihe kadar Kara-Hitaylar’a tabi durumunda olan Iduk-kut Barçuk Art-Tegin bulunuyordu. İslam kaynaklarında daima “Dokuz-oğuz” diye bahsedilen Uygurların hakimiyeti* fiilen sona ermekle beraber* Moğollar tabiiyetinde olarak Uygur sülalesi* İduk-kut unvanı ile* Çin’de Ming devrinin başlarına* son Uygur İdi-kut’u Ho-şang* Ming sülalesi kurucusuna teslim oluncaya kadar (1368) devam ettiği gibi* birçok Uygur* Cengiz Moğolları devletinde yüksek idari vazife almış ve Uygur medeni tesirleri Asya’nın doğusu ve batısında asırlarca hissedilmiştir.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Kan-çou Uygur Devleti

Bir kısım soydaşlarının aşağı yukarı 150 yıldan beri sakin bulunduğu Kan-su bölgesine gelerek* buranın merkezi Kan-çou’da yerleşen Uygurlar* Çin ile daha ziyade ticari faaliyetler üzerine kurulu iyi münasebetlerini* imparatorların kızları ile Uygur prenslerinin evlendirilmeleri gibi akrabalık bağları ile de sağlamlaştırmışlardır. Ancak T’ang sülalesine karşı isyanların arttığı 10. asır başlarında Kan-su Uygurları* bağlı oldukları ve merkezi Tun-Huang (ünlü Bin-Buda mağaralarının bulunduğu yer) olan Çin askerî bölgesi ile ilgilerini kestiler. Burada 905 yılında* muhtar bir “devlet” kuran bir asi general* “Batı Hanları’nın Altın-dağ Krallığı” adını verdiği bu devlete* Uygurları tabi tutmak istemiş* fakat Kan-çou Uygurları tarafından gönderilen Tegin adlı kumandanın idaresindeki ordu* Tun-huang’ı kuşatarak halkı* “kral”ı teslim etmeğe zorlamıştı (911) ki* bu hadise üzerine Uygurların batı kolu da istiklal kazanmıştır.

Kan-Çou ve Tun-huang Uygurları* büyük bir askeri kudret gösterememişler* bu sebeple de haklarında fazla bilgi mevcut olmamıştır. 10. asrın başından itibaren Mançurya ve Kore kabilelerini toplayarak kuzeyde bir baskı unsuru halinde beliren ve bilhassa “5. Sülale” devrinde Çin’in bazı kısımlarını ele geçiren K’itan’lar* nihayet bir hanedan (Liao Sülalesi* 907-1211) kurarak Kuzey Çin’de hükümran oldukları zaman* Uygur Devleti de onların (940’tan sonra) ve daha sonra 1028’lerde Tangutlar’ın nüfuzu altına girdi. 1226’da da Cengiz Moğollarının tahakkümü altına düştü. Kan-çou Uygurları* daha o sıralardan beri “Sarı Uygurlar” diye bilinen Türk kavmidir ki* hâlâ batı Çin sahasında yaşamaktadırlar.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Türgiş Devleti (Türgişler)
Adlarının “Türk+ş” şeklinde gelişmiş olduğu bildirilen Türgişler* Talas - Çu - İli - Isık Göl sahasında oturuyor ve Batı Göktürkler'in (On-Oklar) To-lu kolunun bir kısmını teşkil ediyorlardı. Çin kaynaklarında* ilk defa 651 hadiseleri ile ilgili olarak zikredilen Türgişler (To-ki-şi)* şüphesiz Göktürk Hakanlığı'nın kuruluşundan önceki devirlerden beri burada bulunuyorlardı* zira İstemi Kağan* 552’de Türgişler’in de dahil olduğu On-Okların başına “yabgu” tayin edilmişti. 630’u takip eden yıllarda Türgişlerin* diğer Türk toplulukları gibi* teşkilatlı bir mukavemet unsuru halinde ortaya çıktıkları anlaşılıyor.
Göktürk aleyhtarı üçlü ittifakın bir üyesi olduğu için üzerine yürüyen Tonyukuk tarafından mağlup ve esir edildi (698* Bolçu savaşı). On ok sahası* Göktürk hakanlığına bağlandı. U-çe-le’nin oğlu So-ko da merkeze itaatsizlik gösterdiği* Çin ile münasebet kurduğu için bu defa Kül Tigin ve Bilge’nin iştiraki ile* Kapagan Kağan tarafından* 711’de Bolçu yakınında hezimete uğratıldı ve telef edildi. Savaşın sebebi olarak Çin kaynaklarında bildirilen* Türgiş arazisinin paylaşılması sırasında çıkan anlaşmazlık ve kitabelerde “Kara-Türgiş” halkının itaate alındığının kaydedilmesi* Türgiş hanlığında bir bölünmenin vukua gelmediğini göstermektedir. So-ko’ya bağlı Kara-Türgişler’in mağlup edildiği* fakat* So-o’nun küçük kardeşi* Çe-mu’ya bağlı grubun (herhalde Sarı Türgiş) mücadeleye katılmadığı anlaşılıyor.

Kapagan’ın şiddeti yüzünden* karışıklık ve isyan hareketlerinin arttığı yıllarda* Çin’in hiç eksilmeyen kışkırtmaları neticesinde yine Türgişlerle uğraşmak zorunda kalındı. 712 veya 713’te Kül Tigin tarafından idare edilen ve Göktürkler için elverişsiz şartlara rağmen başarı ile sona eren bir Kara-Türgiş seferinden sonra* Türgişler Su-lu-çur adlı başbuğu “kağan” seçtiler (717) ki* Çin haberlerine göre Türk uruglarından mühim bir kısım* Bilge’den ayrılarak* yeni Türgiş hakanının hizmetine girmiştir.
Araplarla bu mücadele devrinde* Arap ordularına karşı çıkanların hepsi* İslam kaynaklarında “Türk” olarak belirtilmektedir. Büyük mücadelede* şüphesiz bu bölgenin ve Seyhun ötesi Türk ülkelerinin* meşhur İç-Asya kervan yolu üzerinde yer almaları dolayısıyla* iktisadi ehemmiyeti de rol oynuyordu. Halife Ömer b. Abdülaziz (717-720) tarafından tayin edilen ilk vali El-Cerrah b. Abdullah’ın* Seyhun ötesinde giriştiği ilerleme teşebbüsünün* kumandanı durdurup muhasara ederek* Arap kuvvetlerini geri atacak şekilde gelişen Türk mukavemeti karşısında sarsılması* Emevileri* aradaki Türk engelini kaldırmak için* Çin ile temaslar kurmağa sevk etmiş* bu maksatla şüphesiz Arapların müsaadesi ve teşviki ile* gerek Maveraünnehir hükümdarlarından* gerek doğrudan doğruya Araplardan heyetler gönderilmiş ise de* hiçbir netice elde edilememişti. Çünkü* Arap ordularının* Seyhun ötesine geçmeleri ile aynı zamanda (719) başlayan* Çin’in* batıya doğru Göktürk hakanlığının akamete uğrattığı genişleme siyaseti* bu defa Türgiş duvarına çarpma tehlikesi ile karşılaşmakta idi.

Çin’in şimdilik “durumu idare” yoluna girmesi dolayısıyla da kendilerini serbest hisseden Türgişler* batıda faaliyete geçtiler. Bunun üzerine Maveraünnehir’de başlayan Arap aleyhtarı hareketler* Türgiş baskısına iyiden iyiye yardımcı oluyordu. Seyhun’u aşarak Maveraünnehir’e giren Türk ordusu kumandanı Kül-çur* Semerkand yakınına kadar sokularak* ilk büyük başarıyı kazandı. Başında* yeni kumandan Said b. Abdülaziz’in bulunduğu Arap kuvvetlerini mağlup ve kumandanını bir müddet çember içinde tuttu (721). Bu vali değiştirildi. Yerine gelen el-Haraşî (721 sonbaharı) şiddet oyununa başvurup* yerlerini terk eden halkı Hocand (Hocend) bölgesinde teslim olmaya zorlayarak hepsini öldürttüğü için* canlarını kurtarabilenler* kütleler halinde* Türgişler’e sığınıyorlardı.

Maverannehir’de* tam bir ihtilal havası esmekte idi. Halife Hişam (724-743)* bu valiyi de azlederek* yerine Müslim b. Said’i getirdi (724 başları). Arap askeri kuvvetleri arasında da ihtilaf baş göstermiş ve Yemenli kuvvetler* tedip edilmişlerdi. Fergana’ya yürümek üzere Müslim b. Said idaresinde* Seyhun’u geçen Arap ordusuna karşı* bizzat Hakan Su-lu çıktı. Ordusuna ricat emri veren Müslim* susuz yollardan* aralıksız ve cebri yürüyüş ile 11 gün çekildi ve taşıyamadıkları için bütün ağırlıklarını yakmaya mecbur kaldıktan sonra* Seyhun kıyısında* Türgişlerle işbirliği halinde bulunan yerli kuvvetler tarafından durduruldu. Suya erişememişti. Arkadan hakan hızla gelmekte olduğu için* bin zorluk ile önlerindeki engeli aşan Arap kuvvetleri* ağır telefat ve zayiat pahasına* Semerkand’a doğru çekilmeğe muvaffak oldular.

724’te Seyhun ötesindeki bütün Arap kuvvetlerinin geri atılması ile neticelenen ve her tarafta Arap nüfuzunun kırılmasına sebep olan bu seferdeki hezimet* Arapları uzunca bir müddet müdafaada kalmaya zorlamış ve yalnız Maveraünnehir’de değil* Toharistan’da ve diğer güney bölgelerinde* idareciler ve halk* Türgişler’e kurtarıcı gözü ile bakmağa başlamışlardı. Türk kuvvetlerinin bütün ülkeye yayıldıkları ve Maveraünnehir Arap muhafız kıtalarının merkezi Semerkand önünde bile göründükleri bu sırada* Horasan valisi tekrar değiştirildi. Fakat* yeni vali Esed b. Abdullah* 726’da Huttal’da Su-lu Kağan karşısında başarısızlığa uğradığı için* bütün Maveraünnehir Arap iktidarının tehlikeye düştüğü bir zamanda azledildi. Ülkede* Emevîlere karşı Şii ve Abbasî propagandası da hızlanmakta idi. Hakan Su-lu* durumdan faydalandı* yerli muhaliflerle ahenkli bir şekilde çalışarak* Buhara’yı zaptetti (725).

Arap idaresi* Semerkand* Debusiya şehirleri ile iki küçük kaleye münhasır kalmıştı. Yerli halka birçok haklar bahşetmesine rağmen ümit ettiği ilgiyi göremeyen yeni vali Eşres b. Abdullah es-Sulemî* Beykent yakınlarında hakan tarafından sıkıştırılarak* ikinci bir “susuzluk vakası”na maruz kaldı* nihayet Semerkand’a doğru çekilmekte iken yetişen hakan ve Kül-çur idaresindeki Türgiş kuvvetleri tarafından* Kemerce kalesinde 58 gün müddetle kuşatıldı. Artık* Harezm’de bile Araplara karşı kımıldanmalar görülüyordu. Su-lu’nun maksadı* Semerkand’daki Arap merkez ordugâhını düşürüp* Arapları Maveraünnehir’den tamamen atmaktı. Bu sebeple* Semerkand’ı kuşatmağa hazırlandığı sırada* çarpışmaya cesaret edemeyen karargâh kumandanı Sevre b. Hur* yeni tayin edilen Horasan valisi Cüneyd b. Abdurrahman el-Murî’yi* Merv’den imdada çağırdı.

Fakat* Türgişler tarafından yolu kesilmişti. Zaruri olarak* geçilmesi müşkül dağ yollarına düşen Cüneyd* Savdar dağlarının dar geçitlerinde* hakan tarafından sıkıştırıldı* yorgunluğa ilaveten susuz da kalan ordusu* yer-yer baskına uğruyordu. Nihayet* 12 bin kişilik kuvvetinden 10 bininin telef olması karşılığında* Semerkand’a ulaşabildi (Geçit Savaşı = Vak‘atü’ş-Şi‘b). Durumdan haberdar edilen Halife Hişam’ın emri ile* Kûfe ve Basra’dan 20 bin kişilik bir takviye ordusu Semerkand’a gelirken* kış da yaklaşmakta olduğundan* daha fazla kalmak istemeyen hakan* Buhara’yı da tahliye ederek* çekildi (732). Cüneyd’in 734 başlarında ölümü ile* zaten Arap nüfuz ve kudreti iyice kırılmış olan Horasan vilayetinde “siyah bayrak açan”* Abbasi taraftarı* Haris b. Sureyc’in isyan ederek Belh’i* arkasından valilik merkezi Merv şehrini zaptetmesi* Maveraünnehir’de durumu büsbütün karıştırdı.

Yeni valilerin* üç sene (734-737) kendisi ile uğraşmak zorunda kaldıkları Haris* sonunda Türgişler’e iltica etti. Hakan Su-lu* Maveraünnehir’e karşı son seferinde hayli müttefik bulmuştu: Haris taraftarlarından başka Sogd hükümdarı (yani Gurak veya oğlu)* Usruşana hakimi* Şaş (Taşkent bölgesi) hükümdarı* Hutta hükümdarı. Bu liste* “Maveraünnehir’deki Arap nüfuzunun nasıl Türklere geçmiş olduğunu” açıkça göstermektedir. Hakan* Belh’e doğru ilerledi. Cüzcan’a girdi* önce Toharistan’ı Araplara karşı ayaklandırarak mahallî bir destek sağlamayı faydalı görüyordu. Fakat* vali Esed b. Abdullah* hakanın ordusunu arkadan vurmağa muvaffak oldu (737 Haristan Savaşı).

Esasen Su-lu* Araplarla birleşen Cüzcan hükümdarının hıyanetine uğramıştı. Memleketine dönen Su-lu Kağan* herhalde ömrünü harcadığı bu mücadeleye devam edecekti* fakat kendisi* o zamanlara kadar büyük hizmetlerini gördüğü Kül-çur (=Baga Tarkan) tarafından öldürüldü (738). Çin’in Türk başbuğlarını birbirine düşürme esasına dayanan tahrikçi siyaseti* bir daha hedefine ulaşmış ve Kara Türgişler’le Sarı Türgişleri birbirine iyice düşman etmişti. Sarı Türgişler* mücadeleyi kazandılar. Başbuğları Baga Tarkan (Kül-çur)* rakibi Kara Türgiş başbuğu Tu-mo-çe’yi mağlup ederek ve onun “kağan” yapılmasını istediği Su-lu’nun oğlunu ortadan kaldırarak* kendini “kağan” ilan etti. Bu arada* Çin’in On-oklar “kağanı” tayin ettiği* Aşına ailesinden son hakan olan Hin’i mağlup edip öldürmesi* (739)* Çin’i bu defa Kara-Türgişleri desteklemeğe sevk etti.

742’deki Türgiş kağanı İl-etmiş Kutlug Bilge* bir Kara-Türgiş başbuğu idi. 753’te hakan ilan edilen Tangri Bulmuş bir Kara Türgiş idi. İki taraf arasındaki uzun süren mücadeleye* Karluklar da karışmışlar* Türgiş iktidarı büsbütün zayıflamıştı. Nihayet* 20 sene içinde gittikçe kuvvet kazanan Karluklar; To-lular ve Nu-şi-piler arasında üstünlük kazanarak* ağırlık merkezi Çu vadisi olmak üzere* kendi hakimiyetlerini kurdular (766).
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Karluklar
İlk olarak* Çin yıllığı T’ang-shu’da (7. asır) zikredilen (Ko-lo-lu) ve adları karlık (kar yığını) manasına gelen Karluklar’ın* Türk soyundan geldikleri ve Göktürkler’in bir boyunu teşkil ettikleri* aynı Çin kaynağında belirtilmiş ve oturdukları saha olarak da* Altaylar’ın batısındaki Kara-İrtiş ve Tarbagatay havalisi gösterilmiştir. On-oklar’ın bir kısmını meydana getirdikleri anlaşılan Karluklar* bu arada üç kabileden kurulu bir birlik halinde bulunuyorlardı (Üç-Karluk). Daha* İstemi Kağan zamanında* Türk hakimiyetinin Hazar'ın kuzeyi ve Maveraünnehir’e doğru genişlemesinde* şüphesiz büyük rolleri olmuştur. 630-680 yılları arasında* diğer Türk boyları* gibi* bunların da zaman zaman Çin’e başkaldırdıkları görülmektedir.
640 sıralarında* Çinliler tarafından mağlup edilerek (650)* P’ei-ting eyaletine (Tanrı Dağları’nın kuzey sahası) bağlandılar. Fakat* boya bağlı her kabile* kendi reisleri tarafından idare ediliyordu. Bu haberi veren Çin kaynaklarının* 665’e doğru Karlukların* Çin nüfuzundaki ne Batı ne Doğu Göktürk kanadına bağlı olmaksızın yaşadıklarını kaydetmesi dikkate değer. Evvelce Kül-Erkin unvanını taşıyan Üç-Karluk beyi* bu tarihlerde “Yabgu” unvanını almıştı ve kuvvetli bir orduya sahip idi.

Daha sonra* Kapagan Kağan tarafından II. Göktürk Hakanlığı'na bağlandığını gördüğümüz Karluklar* Çin’in de teşvik ve tahriki ile Göktürkler'e karşı ayarlanarak şiddetli mücadelelerde bulunmuşlardı. Bilge Kağan’ın ölümünden sonra* tekrar faaliyete geçerek Uygurlar ve Basmıllar’la birlikte* Göktürk Hakanlığı'nın yıkılmasında müessir oldular. Basmıllar hakim duruma geldikleri sırada (742) “Sağ yabgu” mevkiini alan Karluk başbuğu* Uygur hakanlığının kurucusu Kutlug Kül Bilge zamanında daha üstün sayılan “Sol Yabgu”luğa yükseltildi. Fakat bu Karlukların tamamını temsil etmiyordu. Beş-balık havalisinde oturan Karlukların* kendi seçtikleri ayrı bir yabguları vardı: Ton-Bilge. Ancak Ötüken’de yeni kurulan Uygur hakanlığı* bütün Karluklar tarafından üst tanınıyor ve yabgular* hakana bağlı bulunuyorlardı.

Batıda* Emevi-Arap ilerlemesini durdurmuş olan Türgiş Hakanlığı'nın çöküntüye doğru gittiği tarihlerde* Orta Asya Türk ülkelerinin korunması gibi tarihi bir vazife* bu defa* Karluklar’a düşmüştü. Gerçi Maveraünnehir yine Arapların nüfuzu altına girmiş ve Seyhun ötesinde bazı Arap ilerleme teşebbüsleri görülmüştü* fakat bunda artık eski devir Emevi istilacılığını müşahede etmek müşküldü. Zira* gittikçe hızını artıran Abbasi propagandası* Emevîlerin* imtiyazlı “Arap milleti adına fetih” düsturu yerine* bütün Müslümanlar arasında farklılığın kaldırılması ve eşitlik düşüncesini yayıyordu.

Böylece* Arap bakısının iyice hafiflemesi* Çinlileri Orta Asya’da bir iktidar boşluğu husule geldiği zehabına götürmüş* bundan dolayı Çinliler* eski Orta Asya siyasetlerini canlandırarak* Karluklar’ın dahil bulunduğu bölgeye yeniden el koymak istemişlerdi. Bu suretle* neticede meşhur Talas Savaşı meydana geldi (751 Temmuz). Müslümanlarla Çinliler arasında cereyan eden bu savaşa kadar* Karluklar* T’ang’lar tarafını tutmakta idiler. Fakat onların gittikçe açığa çıkan siyaseti karşısında* son anda* Araplarla işbirliği yaparak* Çinlilerin ağır mağlubiyete uğramasını sağladılar. Tarım havzasından itibaren batı* Karluklar’a; doğu bölgesi* Uygurlar’a ait olmak üzere Orta Asya’nın yeniden Türk hakimiyetinde kalmasını temin eden bu savaşta uğradığı hezimet yüzünden* Çin* ağır iç buhranlara sahne olmuş ve artık bir daha batı ile ilgilenememiştir.

Karluklar* kısa bir müddet* Uygurlar’la Orta Asya’da iktidar yarışına giriştiler ise de* Uygur Kağanı Mo-Yen Çur karşısında tutunamayarak (756)* Tarım bölgesinden ayrıldılar* daha batıya çekildiler ve 7-8 yıl içinde Tarbagatay ve Cungarya’ya 766’da da çöken Türgiş hakimiyetinin yerine* Talas sahasına yerleşmek suretiyle* eski Batı Göktürk Hakanlığı sahasında hakimiyet tesis ettiler. Başkentleri Balasagun idi. Ötüken’in üstünlüğünü tanımakta devam ediyorlar* aynı zamanda* siyasi bir isim olarak “Türkmen” adını da taşıyorlardı.

Kendi soylarını Göktürk hakan ailesi Aşına sülalesine bağlayan Karluk yabguları* hakimiyetin “Kutlu Ötüken” ülkesi ile sıkı alâkası olduğu inancını muhafaza ediyorlardı. Fakat Uygur Hakanlığı orada yıkılınca (840)* Kırgızlar’ı dikkate almayan Karluk yabgusu* Türk hakanlarının “meşru halefi” sıfatı ile kendini “Bozkırların kanunî hükümdarı” ilan ederek Kara Han unvanını aldı ve merkez olarak da eski Türgiş başkenti Balasagun yanındaki Kara-ordu (veya Kuz-ordu)’yu seçti. Böylece* gelecekteki büyük Karahanlı Devleti’nin temelini atmak gibi ikinci bir tarihi rol oynayan Karluklar o sırada İslam dünyasının en yakın komşuları olduklarından* Arapça-Farsça eserlerde kendilerinden çok bahsedilmiş (Karluh* Halluh) ve Hududü’l-Alem’de (10. asrın son çeyreği) verilen bilgiye göre Karluk ülkesi; doğuda Tanrı Dağları* Yağmalar ve Oğuzlar* kuzeyde Tohsılar* Çiğiller ve Dokuz-Oğuzlar* güneyde Yağmalar’ın bir kısmı ve Maveraünnehir ile sınırlanmış çok bakımlı bir memleket olup “Türk ülkelerinin en güzeli” idi. Eserde* burada mevcut olan 15 şehir ve kasabanın adları sayılmakta ve Türk kabileleri zikredilmektedir.

Karahanlı Devleti’nin esas kütlesini meydana getiren Karluklar* bu hanedan üyeleri arasında mücadeleler baş gösterdiği tarihlerde devlete karşı cephe alarak huzursuzluk çıkarmağa başladılar ki* bu tutumlar Kara-Hitay hakimiyetinin Orta Asya’da çabucak gelişmesinde tesirli olmuş görünmektedir. Kara-Hitay hükümdarı Yel-lu Ta-şih (Kür-Han) 1137’de Semerkant Karahanlı hanı Mahmud’u mağlup ettiği zaman* bu han tarafından dayısı olan Büyük Şelçuklu Sultanı Sencer’e yapılan şikayet* uğranılan mağlubiyette Karluklar’ın dahli olduğunu göstermektedir.

Sultan Sencer de Karluklar’ı takip etmek için çıktığı seferde karşısında Kür Han’ı bulmuştu. Sencer’in bu savaşta mağlubiyeti (1141 Katvan Savaşı) çok mühim bir hadise olarak* “put-perest” Kara-hitaylar’ın ta Horasan sınırlarına kadar sokulmalarına yol açmıştı. Harezmşahlar (İl Arslan zamanı) ile Kara-hitaylar arasında da bir çok anlaşmazlıklara sebep olan Karluklar’ın* bu arada Başbuğları Yabgu Han öldürüldü (1157)* diğer bir Karluk başbuğu Ayyar Bey* Kara-hitaylar tarafından esir edildi. (1172).

Maveraünnehir sahasındaki bu karışıklıklara sebep oldukları görülen Karluklar’a karşı Harezmşah Alaüddin Tekiş (1172-1200) bozkırlar bölgesine el atarak Kanglı ve Kıpçak gibi diğer Türk boyları ile kendini takviye ihtiyacını duydu. Bununla beraber* az sayıda da olsa* Harezmşahlar ordusunda hizmet gören Karluklar’ın* Türkistan’da ve Karahanlı tabiiyetinde olmak üzere bir beyliğe sahip bulundukları anlaşılıyor. Moğol istilası başladığı sıralarda (1215) merkezi Kayalıg (İli Nehri’nin doğusunda) olarak* devam eden bu beyliğin başında II. Arslan Han vardı. Arslan Han* Uygur İdi-kut’u Barçuk ile birlikte bütün Asya ülkelerini baştan başa çiğneyen Moğollar’ın hükmü altına girmiştir. Cengiz'e itaat eden ilk Müslüman hükümdar olup* 1221’de ölen bu Karluk “hanı”nın oğluna da* Özkent şehri verilmişti. Cengiz zamanı Moğol devleti idaresinde vazife almış Karluklar görülmektedir.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Kırgızlar
Adlarının menşei ve manâsı hakkında* çeşitli görüşler ileri sürülmüş olan Kırgızlar* Çin kaynaklarında K’i-ku* Kien-kun adları ile zikredilmekte ve Hanlardan (Çin'deki 'Han' hanedanı* M.Ö. 206 - M.S. 220) beri mevcudiyetleri bildirilmektedir. Asya Hunları zamanında kuzey-batıda Baykal’ın batısında İrtiş Nehri havalisinde bir Türk kavmi olan Ting-linglerle karışık olarak oturmuşlardır.
Fakat* Kırgızlar* kaynaklarda Türk asıllı gösterilmekte ve tahminen 5-6. asırlarda* Türkleşmiş kavimlerden sayılmaktadır. 6. asır sonlarında Çin kaynaklarında Hia-kia-sseu diye zikredilen Kırgızların* Göktürk hakanı Mu-kan zamanında* 560’a doğru* hakanlığa bağlandıktan sonra* 630-680 arasındaki fetret devrinde* müstakil bir “kagan”a sahip olmalarından anlaşılıyor. II. Gök-Türk Hakanlığı devrinde tekrar Gök-Türk idaresine alınan Kırgızlar* Mo-yen-çur Kağan tarafından Uygur Hakanlığı'na bağlanmış (758)* fakat 840 yılında şiddetli bir hücumla* Uygur devletini yıkarak* Ötüken’de kendi devletlerini kurmuşlardı.

Ancak orada fazla kalamadılar. 920’de bütün Moğolistan’ı ele geçiren K’i-tanlar (Çin’de Liao sülalesi)* Kırgızları Ötüken bölgesinden çıkartıp* eski yurtlarına sürdüler. K’i-tanlar ve devamları olan Kara-Hitayların* Yenisey havalisine kadar sokulamadıkları anlaşılıyor. Cengiz* Moğolistan’ı idaresi altında birleştirmek istediği için* Merkit ve Naymanlarla olan savaşları sırasında* Kırgızları da itaate almıştır (1207) ki* bu suretle Kırgızlar* Cengiz Moğollarına itaat eden “ilk Türk kavmi” oluyorlar. 1217’de Moğollara karşı direnmek istedikleri için* ertesi yıl* Yenisey’i buz üzerinden geçen* Cengiz’in oğlu Coçi tarafından tenkil edilen Kırgızların* artık* “hakan”ları olmamıştır.

Tolui ulusuna dahil edilen iki kısım halinde yaşamaya devam ettiler. Kırgız kavminin* Uygur Hakanlığı’nı yıkarak işgal ettiği Ötüken’de tutunamayıp* buranın Moğol K’i-tanlara geçmesine ve tam idrak ve intibak edemediği “Orhun kültürünün ortadan kalkmasına” sebep olmak* dolayısı ile eski Türk Hakanlar yurdunu* bir daha geri gelmemek üzere Moğollara intikal ettirmek suretiyle* Türk tarihinde oynadığı menfi rol* dikkatten kaçmamıştır. Nitekim Karluklar* Ötüken’de Kırgız hakimiyetini reddetmişlerdir.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Sabarlar (Sabar Devleti)
M. S. 5.-6. yüzyıllarda* Batı Sibirya ile Kafkasların kuzey bölgesinde mühim tarihî rol oynadığı* çeşitli yabancı kaynaklardaki dağınık bilgilerin yardımı ile tespit edilebilen Türk topluluğu.
Bizans tarihlerinde* Sabar* Sabir* Savir; Ermeni* Süryanî* İslam kaynaklarında* sırasıyla Savır* Sabr* S(a)bir* Sibir vb. olarak adlandırılmaktadır. Sabarların İslav veya Moğol yahut Fin-Ugor menşeli olduklarına dair iddialar eskimiş ve bugün* onların Türk olduğu* gerek taşıdıkları ad* gerekse tarihî ve kültürel durumlarıyla anlaşılmıştır.

Çeşitli dillerdeki ses değişmeleri neticesinde* farklı şekillerde görülen adlarının esasını teşkil eden ve ancak Türkçe ile açıklanabilen Sabar kelimesi "sab+ar"dan (=sap-ar=sapmak* fiiline+ar ekinin ilavesiyle. Başka örnekler: Kazar* Bulgar* Kabar vb.) meydana gelmiş olup "Sapan* yol değiştiren* başıboş kalan* serbest" manasındadır ve Türklerde ad verme usulüne uygundur. Ayrıca* Sabarlara ait şahıs adları da Türkçe'dir: Balak* İlig-er* Bo-arık = Buğ-arık vb.

Sabarların erken tarihleri iyi bilinmiyor. Adlarının gösterdiği gibi* herhangi bir ana kütleden kopmaları bahis konusu ise* onların* asıl yurtları gibi görünen Tanrı Dağlarının batısı - İli nehri sahasında iken* Asya Büyük Hun İmparatorluğu'na bağlı topluluklardan biri olmaları icabeder. Sabarlara ait ilk kesin bilgi* 461-465 yıllarında Batı Sibirya kavimleri arasındaki büyük kımıldama ve geniş ölçüdeki göç hadiseleri münasebetiyle* Bizans tarihçisi Priskos (5. yüzyıl) tarafından verilmiştir.

Doğudan gelen Avar baskısı karşısında Sabarlar* yerlerini terk edip batıya yönelmişler* Altaylar-Ural dağları arası düzlüklerde (bugünkü Kazakistan bozkırlarının güney sahası) yaşayan Ogur-Türk boylarını yurtlarından atarak* Tobol ve İçim ırmakları çevresinde yerleşmişlerdir. Sabarlar* bu bölgede* yerli halkınkinden çok üstün kültürleri ile yüzyıllarca süren* derin tesirler bırakmışlardır: Tobolsk dolaylarında* Ob* Tura ve İrtiş boylarında Sabar* Saber (Tapar)* Soper* Savri* Sabrei* Sıbır (Sı-vır) gibi yer ve kale adları yaygındır. Ay-sabar* Kün-sabar gibi şahıs adlarına da rastlanır. Tobolsk ahalisi* buranın en eski sakinlerini Sybyr* Syvyr diye anmaktadır.

Ayrıca* bu civar halkın masallarında ve kahramanlık hikayelerinde* Sabarlar* geniş yer tutar. Sabarları kendi büyükleri olarak kabul eden Ostiyaklar yanında* Vogulların da* sonraları tabiiyetine girdikleri Ruslara "Sa-per" adını vermiş olmaları* halk nazarında eski Sabarların üstün durumlarını ortaya koyar. Aynı sahada kurulduğu bilinen Sibir Hanlığı'nın (16. asır) başkenti de* Sibir adını taşıyordu. Bu kelime* zamanla çok geniş bir coğrafyayı ifade etmiştir (Sibirya). Rusların* önce Sibir (İsker) şehrini ele geçirerek bölgeye verdikleri bu ad* Rus harekâtı doğuya ilerledikçe daha geniş sahaları göstermiş* böylece Sabar Türklerinin hatırası* günümüze kadar yaşamağa devam etmiştir.

Daha 503 yılında* Doğu Avrupa'ya doğru hakimiyetlerini genişleterek bir kısım Bulgar gruplarını idarelerine alan Sabarlardan* kalabalık bir kütlenin* 515 sonlarında İtil (Volga) - Don nehirleri arasında ve Kafkasların kuzeyindeki Kuban ırmağı boyunda yerleşmesi ve doğrudan doğruya Bizans ve Sasanî imparatorlukları ile temas kurması* Sabarların* Doğu Avrupa tarihinde ön safa çıkmalarına yol açtı.

İran-Bizans savaşlarının devam etmekte olduğu o yıllardan itibaren* hükümdar Balak (Belek?) idaresinde* büyük çapta askerî faaliyet gösteren Sabarların* Sasanîlerle anlaşarak* Bizans'a karşı savaştıkları (516)* Ermeniye bölgesine akınlar yaptıkları ve arkasından Anadolu'ya girerek Kayseri* Ankara* Konya dolaylarına kadar ilerledikleri bilinmektedir. Bu münasebetle* Sabarların büyük savaş gücü ve bilhassa yüksek harp malzeme tekniği* Bizans'ta hayret uyandırmış görünmektedir. Prokopios’un ifadeleri ilginçtir:

"Sabarlar* insan hafızasının hatırlayabildiği zamandan beri* ne İranlılardan* ne Romalılardan hiç kimsenin düşünemediği makinelere sahiptirler. Öyle ki* her iki imparatorlukta fenci eksik olmamış ve her devirde muhasara makineleri yapılmıştır* fakat şimdiye kadar* bu "barbar"larınkine benzer bir buluş* ne ortaya konmuş* ne de onlar gibi kullanılabilmiştir. Bu* şüphesiz* insan dehasının bir eseridir".

Balak'tan (ölm. 520'ler) sonra* onun yerine geçtiği anlaşılan dul hatunu Bo(ğ)arık* savaşçılığı* idareciliği ve güzelliği ile meşhur bir Türk kraliçesi idi ve "100 bin" kişilik Sabar ordusuna kumanda ediyordu. Bizans imparatoru Justinianos (527-565) çeşitli gümüş vazolar ve diğer zengin hediyeler karşılığında* Boğarık ile anlaşmayı tercih etti (528). Bizans* yıllardan beri sürüp gelmekte olan Sasanîler savaşında* Sabarları* kendine dost ve müttefik yapmayı* daha uygun bir siyasî davranış saymış olmalı idi.

531 yılına kadar Bizans ile işbirliği halinde görülen Sabarlar hakkında* sonraki senelere ait açık bir kayda rastlanmamakla beraber* onların Şehinşah Anûşirvan (Adil) zamanında* Sasanîlerin Kafkaslardaki sürekli ve başarılı savaşlarında (bilhassa 545'de) hayli telefat verdikleri tahmin ediliyor ki* neticede bir askerî güç olmaktan çıkmışlar* üstelik 557'ye doğru Avarlar'dan da ağır bir darbe yemişlerdir.

Sabar sahası* az sonra* Karadeniz'e ulaşan Göktürk idaresine girmiştir. 576'da* Güney Kafkaslardaki hakimiyetleri* Bizans tarafından yıkıldıktan sonra* bir kısmı Kür nehrinin güneyine yerleştirilen Sabarların adlarına* 7. yüzyıl ortalarına kadar dağınık şekilde rastlanmakta ve bu tarihlerde* aynı bölgede büyük bir devlet olarak ortaya çıkan Hazarlar'ın esas kütlesini teşkil ettikleri* Hazar kabileleri olarak görülen Belencer ve Semender'in* aslında* iki büyük Sabar kütlesi olduğu anlaşılmaktadır.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Karahanlılar (Karahanlı Devleti)
840-1212 tarihleri arasında* Türkistan ve Maveraünnehir'de hâkimiyet kuran ilk Müslüman Türk devleti.
Karluk* Çiğil* Yağma ve diğer Türk boylarından meydana gelen Karahanlılar Devleti* devrin İslâm kaynaklarında El-Hâkaniye* El-Hâniye* Âl-i Afrasiyab; başka eserlerde de* Alp-ilig Hanlar* Arslan-Buğra Hanlar unvanlarıyla anılır. Karahanlılar tabiri* batılı şarkiyatlar tarafından* bu sülâlenin "kara" unvanını çok kullanmaları sebebiyle verilmiştir. "Kara"* Türkçe'de* kuzey yönünü işaret etmesinin yanında* büyüklük ve yükseklik de ifade eder.

Karahanlılar Devleti* 840 senesinde Uygur Devleti'nin* Kırgızlar tarafından yıkılmasıyla* Orta Asya bozkırlarında* Bilge Kül Kadır Han tarafından kuruldu. Kadır Han* Mâveraünnehir'i almak isteyen Sâmânîler Devleti ile mücadele etti. Karahanlılar'ın başlangıç dönemi* ilmî yönden pek açık değildir. Kadır Han'dan sonra* iki oğlundan Bazır Arslan Han* Balasagun'da Büyük Kağan olarak* kardeşi Oğulçak Kadır Han ise* Ortak Kağan olarak Taraz'da devleti idare ettiler. Oğulçak Kadır Han* Sâmânî hükümdarı İsmail bin Ahmed ile devamlı mücadele etti. Sâmânîler* 883 yılında Taraz'da devleti ele geçirince* Oğulçak* Kaşgar'ı merkez yapıp* Sâmânî hakimiyetindeki bölgelere akınlara başladı. Bu akınlar sırasında Oğulçak Kadır Han'ın yeğeni Satuk* Karahanlılar'a sığınan* Ebu Nâsır adlı Sâmânî şehzadesi ve Müslüman din adamları ile tanışarak İslâm dînini kabul etti.

Nuh peygamberin oğlu Yâfes'in torunları olan Türkler* hükümdarlarının Müslüman olmasından sonra* yaradılışlarındaki temizlik ile seve seve ve büyük topluluklar halinde* en son ve en mütekâmil din olan İslâmiyet'i topluca kabul ettiler. Sekizinci asırda Müslümanlarla tanışıp* içlerinden kısmen bu dini kabul edenlerin bulunduğu Türklerin 10. asırda topluca İslâmiyet'i kabulü* netice itibariyle tarihteki birçok hâdiseye yön vermesi bakımından pek önemlidir.

Müslüman olunca Abdülkerim adını alan Satuk Buğra Han* doğudaki amcasına karşı mücadelesinde* Müslüman gönüllülerden de faydalandı. Abdülkerim Satuk Buğra Han* 995 senesinde vefat edince Artuç'a defnedildi. Yerine oğlu Musa hükümdar oldu. Onun çok kısa sürdüğü anlaşılan saltanatından sonra hükümdar olan kardeşi Baytaş Arslan Han* doğu kağanı Arslan Han'ı mağlup ederek* sülalenin bu kolunu ortadan kaldırdı ve bütün Karahanlıları birleştirdi. Baytaş Arslan Han* Karahanlı ülkesinde İslâmiyet'in yayılması faaliyetlerini tamamlayınca* komşu Türk boylarını İslâm'a daveti* kendisine gaye edindi.

Baytaş'tan sonra* oğlu ebü'l-Hasan Ali hükümdar oldu. Bu dönemde devletin batı kısmını kardeşi Buğra Han Harun idare ediyordu. Buğra Han* 990 yılında İsbicâb'ı zaptedip* 992 senesinde Sâmânîlerin merkezi Buhara'ya girdi. Böylece Horasan ve Mâverâünnehir* Karahanlıların eline geçti. Şihâbüddevle ve Zâhirüdda'vâ gibi İslâmî unvanlar kullanan Buğra Han* Kaşgar'a dönerken 996 yılında vefat etti. Yerine Ahmed bin Ali geçti. Halife tarafından tanınan ilk Karahanlı hükümdarı Ahmed Han'dır.

Ahmed Han zamanında* Sâmânîler ve onlara bağlı devletçiklerle Karahanlı münasebetini* devletin batı kısmını idare eden İlig Han unvanlı Nâsır bin Ali sağlıyordu. Özkent'te oturan Nâsır* 996 senesinde Sâmânî kumandanlarından Fâik'in teşvikiyle bu ülke topraklarına sefer düzenledi. Fakat Gazne hâkimi Sebüktekin'in aracılığı ile bu iki devlet* antlaşma yaptı. Bu antlaşmaya göre Sâmânîler* Seyhun sahasını Katvan çölüne kadar Karahanlılara bırakıyor* Fâik de Semerkant valisi oluyordu. Nâsır* 999 senesinde Buhara'yı zaptederek* Sâmânî hanedanı mensuplarını Özkent'e götürdü. Nâsır Han* Gazneli Mahmud ile anlaşınca* Ceyhun nehri iki devlet arasında sınır kesildi. Ayrıca Mahmud Han* aralarındaki dostluğu güçlendirmek için Nâsır'ın kızı ile evlendi. Nâsır* Sâmânîlerin bütün mirasına konmak ve Horasan'ı ele geçirmek istiyordu. Bu yüzden Gazneli Mahmud'un Hindistan seferinden faydalanarak iki koldan Horasan'a girdi ise de yenildi. Hânedan mensubu Hotan Hâkimi Yusuf Kadır Han'dan yardımcı kuvvet alıp* Gazneliler'e karşı yeniden askerî harekâta geçti. 1006 senesi Ocak ayının beşinde* Sultan Mahmud'a mağlup oldu. Bu başarısızlık* Karahanlılar arasında aile kavgalarına yol açtı. Nâsır* bağımsızlığını ilan etmek istedi. Nâsır'a karşı* Büyük Kağan Ahmed Han* Gazneli Mahmud'a başvurduysa da* Nâsır bin Ali* 1013 yılında vefat etti. Yerine* Arslan İlig unvanıyla* kardeşi Mensur bin Ali geçti. Büyük Kağan Ahmed Arslan Han'ın hastalığında* kendisini büyük kağan ilan eden Mensur Han* kardeşi Muhammed'e de Arslan İlig unvanını verdi.

Ahmed Arslan Han* Ortak Kağan Yusuf Kadır Han ve Ali Tigin ile birlik olup* hânedanlık kavgasına son vermek için harekete geçti. Ali Tigin* Mensur'a esir düştü. Yedisu bölgesine yapılan seferde düşmana karşı* hasta yatağında mücadele eden Arslan Han* Balasagun'a sekiz günlük mesafede* yüz bin çadırdan fazla gayrimüslim göçebeyi mağlup etti. Turfan'a kadar takip ederek ülkesini korudu. Ahmed Han* bu seferden dönüşünde 1017'de vefat etti.

Ahmed Han'dan sonra büyük kağan olan Mensur Arslan Han ise* 1024 senesinde kendi isteği ile saltanatı Yusuf Kadır Han'a bıraktı. Bu sırada Selçuklular'dan yardım alan Ali Tigin* Buhara'yı zaptetti. Yusuf Kadır Han'a karşı* kardeşleri Ahmed ve Ali birleştiler. II. Ahmed* kendisini 1014'te Muizüddevle lâkabıyla büyük kağan ilan etti. Kardeşi Ali ise* Arslan İlig oldu. II. Ahmed Arslan Han; Balasagun* Hocend* Ahsikas* Fergana ve Özkent'e hakim oldu. Yusuf Kadır Han* Gazneli Mahmud ile görüştü. İki Müslüman Türk devleti arasında dostluk bağları* evlenme yoluyla da kuvvetlendirildi. Bu görüşmede* Karahanlıları ilgilendiren meselelerin yanısıra* Arslan bin Selçuk ve emrindeki Oğuzların da Horasan'a nakledilmesi hususunda karara vardılar. Sultan Mahmud* bir fırsatını bulup* Arslan bin Selçuk'u yakalattı ve Hindistan'da Kalincâr kalesine hapsettirdi. Bu sırada Ali Tigin* bozkırlara kaçtı ve Mahmud'un ülkesine dönmesi üzerine tekrar Buhara ve Semerkand'a hakim oldu. Yusuf Kadır Han'ın 1032 yılında vefatıyla* oğulları Süleyman* Arslan Han; Muhammed de Buğra Han unvanlarıyla* devletin idaresini ele aldılar. Bu sırada Ali Tigin de Mâverâünnehir'de kendisini Tavgaç Kara Buğra Hakan ilan etti.

Karahanlı hânedanı arasında kıyasıya devam eden mücadele sonucunda* 1042 yılında ülke kesin olarak ikiye ayrıldı. Nâsır bin Ali'nin oğullarından Muhammed Arslan* Kara Hakanlık mevkiinde Büyük Kağan; İbrahim de Tavgaç Buğra Kara Hakan unvanını alarak* Batı Karahanlılar devletini meydana getirdiler. Yusuf Kadır Han'ın oğulları da* Doğu Karahanlı Devletini idare ettiler.

Doğu Karahanlılar Devleti

Karahanlı Devleti ikiye ayrılınca; Büyük Kağan unvanıyla* Şerefüddevle lâkaplı Ebû Şüca Süleyman bin Yusuf* merkezi Balasagun ve Kaşgar'ı kendine bırakıp* kardeşlerinden Buğra Han Muhammed'e* Taraz ile İsficab'ı* Mahmud'a ise Arslan Tigin unvanıyla ülkenin doğusunu verdi. 1043 yılında yapılan aile toplantısında ayrıca* eski Büyük Kağan II. Ahmed Han'a da Mâverâünnehir* mülk olarak verildi. Fergana'nın bir kısmı zaptedilerek* Bulgar ile Balasagun arasında yaşayan* on bin çadırdan meydana gelen Türkler* 1043 senesi güzünde* topluca İslâmiyet'i kabul etti.

İslam dininin esaslarına sıkıca bağlı* âdil bir hükümdar olan Süleyman Han* ilim âşığı ve âlimlerin koruyucusuydu. 1056'da kardeşi Ortak Kağan Buğra Han* Büyük Kağan Süleyman Han'la anlaşmazlığa düştü. Muhammed Han* Süleyman Han'ı hapsettirip* büyük kağanlığını ilan etti. On beş ay hükümdarlık yapan Muhammed Han* mevkiini büyük oğlu Hüseyin'e bıraktı. Hüseyin Han'ı* kardeşi İbrahim tahttan indirtip* 1057'de Büyük Kağan oldu. İbrahim Han* 1059'da* hânedandan Yınal Tegin tarafından öldürülünce* Tuğrul Kara Han unvanlı Mahmud bin Yusuf başa geçti. Mahmud Han (1059-1074* Ortak Kağan Tabgaç Buğra Kara Han ve Hasan bin Süleyman* kaybedilen toprakları geri almak için harekete geçtiler. 1068 yılında iki taraf arasında yapılan antlaşma ile* Seyhun hudut kesilerek* Fergana* Doğu Karahanlılara bırakıldı. 1074'te Mahmud Han'ın yerine* oğlu Ömer geçti ise de* ancak iki ay hükümdarlık yapabildi. Büyük Kağan olan Buğra Han Hasan bin Süleyman (1074-1103) devrinin ilk yıllarında; Buge Budraç kumandasındaki Yabaku ve Basmılların da aynı safta olduğu yedi yüz bin düşmana karşı* Ömer bin Mahmud kumandasındaki kırk bin Müslüman askeriyle* büyük bir zafer kazanıldı.

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah (1072-1092)* 1082'de Mâverâünnehir'i zaptedip Özkent'e gelince* Doğu Karahanlı hükümdarı Hasan Han* onun hakimiyetini tanıdı. Hasan Han'dan sonra oğlu Ahmed (1103-1128)* hükümdar olup* Abbasî Halifeliği ile münasebetlerde bulundu. Halife Mustahzırbillâh (1094-1118)* Ahmed Han'ın istediği beratı verip* ona "Nûruddevle" demiştir. 1128'de Karahıtayları* Kaşgar kenti yakınlarında mağlup eden Ahmed Han* onların batıya doğru ilerlemelerini durdurdu.

Ahmed Han'dan sonra 1128'de hükümdar olan oğlu İbrahim* Karahıtaylardan yardım alarak* rakiplerini yendi. Karahıtaylar* II. İbrahim Han (1128-1158) devrinde Balasagun'u zaptedince* merkez* Kaşgar'a taşındı. Karahıtaylar* kendilerine isyan eden Karluklar'ın üzerine onu gönderdi. 1158'de de* öldürülen II. İbrahim Han'ın yerine oğlu Arslan Han ünvanlı Muhammed ve sonra da torunu Ebü'l-Muzaffer Yusuf geçti. Yusuf Han* 1205'te vefat ettiği sırada* oğlu Ebü'l-Feth Muhammed* Karahıtaylı Kür Han'ın yanında rehin bulunuyordu. Nayman Devleti kurucusu Küçlük tarafından 1207'de kurtarılan Ebü'l-Feth Muhammed* daha sonra Kaşgar'a gönderildi. Ancak* Kaşgar'a varmadan* şehirdeki beyler tarafından yolda öldürüldü (1211). Bu durum* Küçlük'ün* Karahanlı merkezini işgal edip* katliâm yaptırmasına sebep oldu.

Hânedanlık içi mücadele neticesinde bölünen Doğu Karahanlılar* Moğol Naymanlarca işgal edilerek* hakimiyetlerine son verildi. Böylece Türk milletine ve İslâm'a büyük hizmetleri olan Doğu Karahanlılar Devleti* tarihe karıştı.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Oğuz - Yabgu Devleti
Oğuzlar* 10. asrın ilk yarısında* kışlık merkezi Yeni-kent olan bir devlet kurmuşlardı. Başta Yabgu bulunuyor. Kül Erkin unvanlı bir başbuğ* ona naiplik yapıyor* orduyu Subaşı idare ediyordu. Yabgu Devleti’nin komşuları Peçenekler ve Hazarlar’la münasebetinin pek dostane olmadığını gösteren deliller vardı. İbn-i Fadlan (10. asrın ilk çeyreği) ve El-Mes‘udi’ye göre* aralarında savaş eksik değildi. Harezm’in yerli hanedanı Afrigiler* Oğuz baskısı altında idiler. Oğuzlar’ın doğudaki komşuları Karluklar ile de mücadele halinde oldukları* aralarındaki savaşlardan birinde* Oğuz Yabgusu’nun ölmesinden anlaşılıyor.
Diğer taraftan Kaşgarlı Mahmud* Oğuzlar’la Çiğiller arasında köklü bir düşmanlıktan bahseder. Kuzeyde Kimekler ile ise bazen dostça* bazen hasmane münasebetler devam edip gidiyordu. Bu Oğuzlar* umumî “Türk” adı yanında* yine siyasî bir isimlendirme olarak “Türkmen” adını da taşıyorlardı ki* Müslüman ülkelerine geldikten sonra İslam kaynaklarında bu isimle de anılmışlardır.

Oğuz Yabgu Devleti’nin tarihi hakkında başkaca açık bilgiye rastlanılmıyor. Son Oğuz Yabgusu olarak Ali Han adında birini zikreden ve Selçuklular’ın ilk zamanlarında* “can düşmanı” olarak Tuğrul ve Çağrı Beyleri hayli uğraştırdığını bildiğimiz meşhur Çend “hakimi” Şah-melik’i de Ali Han’ın oğlu olarak gösteren Reşidü’d-din’in (14. asrın ilk çeyreği) bu malumatı “destanî” mahiyette görülmektedir.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Suriye Selçuklu Devleti (Suriye Selçukluları)
Suriye ve havalisinde Sultan Melikşah’ın kardeşi Tutuş tarafından kurulan bir Selçuklu hânedânı. Suriye Fatihi Emir Atsız’ın* Kahire yakınlarında* Fatımîler karşısında mağlûbiyeti sırasında öldüğü zannedilince* Sultan Melikşah* Suriye’yi kardeşi Tutuş’a verdi (1077). Fakat Atsız’ın* Sultan Melikşah’a hayatta olduğunu bildirmesi üzerine* Tutuş’a Halep bölgesine gitmesi emredildi. Bir süre sonra Fatımîler* Şam’ı kuşatınca* Atsız* Melik Tutuş’u yardıma çağırdı. Atsız’ın ölmesi üzerine Tutuş* daha önce hakim olduğu Suriye şehirlerini ele geçirdi (1079). Sonra Kudüs’ü aldı. Büyük Selçuklu Devleti'ne bağlı olarak* başşehri Şam olmak üzere* Suriye Selçuklu Devletini kurdu.
Bu sırada Antakya’yı fetheden Anadolu fatihi Süleyman Şah* Suriye hakimiyetini ele geçirmek istedi. Bu maksatla Halep’i ele geçirmek için hareket etti (1085). Halep Valisi İbn-i Huteytî* Tutuş’tan yardım istedi. Melik Tutuş* yanında Artuk Bey olduğu halde* harekete geçti. İki hânedan üyesi Halep civarında Ayn Seylem mevkiinde karşılaştılar. Yapılan muharebede Süleyman Şah* hayatını kaybetti (1086). Tutuş* Halep’i ele geçirdiyse de* iç kaleyi alamadı. Suriye’deki hadiseler üzerine Melikşah* bölgeye sefer düzenledi. Tutuş* Şam’a çekildi.

Sultan Melikşah’ın Suriye’den ayrılmasından sonra Tutuş* harekete geçip* 1090 senesinde Humus’u ele geçirdi.Trablusşam muhasarası başarısızlıkla neticelendi. Melikşah’ın vefatı üzerine Sultan Berkyaruk’la saltanat mücadelesine girişen tutuş* Rey yakınlarında yaptığı savaşta komutanlarının karşı tarafa geçmesi sebebiyle mağlup oldu. Genç yaşta hayatını kaybetti (1095). Melik Tutuş’un ölümünden sonra oğullarından Rıdvan Halep’te* Dukak ise Dımaşk’ta saltanatını ilan etti. Böylece Suriye Selçuklu Devleti* Halep ve Dımaşk Melikliği olmak üzere iki kola ayrıldı.

Halep Selçuklu Melikliği:

Rıdvan* Halep Melikliğini kurduktan sonra topraklarını genişletmek üzere* veziri Cenâhüddevle ile birlikte* Suruç üzerine yürüdü. Fakat* Artukoğlu Sökmen’in başarılı müdafaası karşısında kuşatmayı kaldırarak* Ermeni asıllı Toros’un idaresinde bulunan Urfa’yı zaptetti (1096). Şehrin idaresini Antalya valisi Yağıbasan’a vererek Halep’e döndü. Melik Rıdvan* Dımaşk’ı da alarak* babasının hakim olduğu topraklara sahip olmak istiyordu. Bunun için Artukoğlu Sökmen Beyden yardım istedi. Bir süre sonra Rıdvan* Sökmen’in kuvvetlerinin de katıldığı ordusuyla* Dımaşk’ı muhasara etti. Ancak iki kardeş arasındaki mücadele Fatımîlere yaradı. Fatımîler büyük bir ordu ile gelerek* Kudüs’ü zaptettiler (Ağustos 1096). Melik Rıdvan ise* Kınnesrin’de Dukak’ın kuvvetlerini bozguna uğrattı. Bu savaş neticesinde Dukak* Rıdvan’ın üstünlüğünü tanımak mecburiyetinde kaldı.

Diğer taraftan Haçlılar* 1098 senesinde Antakya’yı ele geçirdiler. Hakimiyet sahalarını genişletmeye çalışan Antakya hakimi Bohemond* Halep’e bağlı bazı kaleleri ele geçirdi. Rıdvan* Haçlıların ele geçirdiği Kella Kalesini geri almaya çalıştıysa da* mağlup oldu. Çok geçmeden Haçlılar* Halep’i kuşatma hazırlıklarına başladılar. Fakat Malatya Emîri Danişmend kumandasındaki bir Müslüman ordusu tarafından sıkıştırılınca* geri çekildiler.

1104 senesinde Sökmen Bey ve Emir Çökürmüş idaresindeki Türk kuvvetleri Urfa ve Antakya Haçlılarını Harran’da mağlup etti. Bunun üzerine Melik Rıdvan harekete geçerek* Halep civarında Haçlıların elinde bulunan birçok yeri aldı. Böylece* bir süre için Haçlı tehlikesinden uzak kaldı.

1107’de* Melik Rıdvan’ın* Antakya bölgesine kadar seferler düzenlemesi üzerine* Antakya Prensi Tancerd harekete geçerek Esârib ve Zerdâna kalelerini zaptetti. Bölgeye karşı yağma akınları düzenledi. Melik Rıdvan* bu durum karşısında Tancerd ile ağır şartlarda bir anlaşma imzaladı. Bir süre sonra Rıdvan* Haçlılara karşı Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar’dan yardım istedi. Sultan Muhammed Tapar’ın yardım çağrısına birçok emir uydu ve Mevdûd’un komutasındaki Selçuklu ordusu* Tell-Başir’i kuşattı. Fakat bu* başarısızlıkla neticelendi. Rıdvan* Halep’e Haçlı baskısının artması karşısında Büyük Selçuklu ordusunun Halep’e gelmesini istedi. Emir Mevdûd* bu isteği yerine getirmek için Halep önlerine geldiyse de* askerin halka kötü davranması* Rıdvan’ın şehir kapılarını kapamasına yol açtı ve Selçuklu ordusu* Halep'ten ayrılmak mecburiyetinde kaldı.

Melik Rıdvan’ın 1113’te vefatından sonra yerine on altı yaşındaki oğlu Alp Arslan el-Ahras geçti. Fakat idare tamamıyla atabegi Hadim Lü’lü’ün elindeydi. Bu dönemde Halep'teki Bâtınîlerden şikâyetlerin artması üzerine* Sultan Muhammed Tapar* bir elçi göndererek Bâtınîlere karşı harekete geçilmesini istedi. Alp Arslan* bu isteğe uyarak bir kısım Bâtınî reîsini öldürdü. Bâtınîleri sevmeyen Halep halkı da bu harekâta iştirak etti. Bâtınîlerin sağ kalanları Suriye’nin çeşitli şehirlerine ve Haçlılara sığındılar. Alp Arslan’ın melikliği kısa sürdü. Yakınlarının tavsiyesi üzerine yardım için Tuğtegin’e müracaat etti ve Dımaşk’a dostça bir ziyaret yaptı. Tuğtegin* bu müracaatı müspet karşıladı. Bu durum karşısında Atabeg Lü’lü* Alp Arslan’ın davranışlarından ve Tuğtegin’in istekleri doğrultusunda hareket edeceğinden korkarak 1114 senesinde Alp Arslan’ı öldürttü.

Hadım Lü’lü* Alp Arslan’ın yerine Rıdvan’ın altı yaşındaki oğlu Sultanşah’ı geçirdi. Böylece bir süre için devletin gerçek idarecisi durumuna geldi. Fakat* kudretli bir melikin yokluğu ve ordusunun küçük çapta olması* Halep Melikliğini* sadece bu şehri müdafaa durumunda bıraktı. Lü’lü’ün ise 1117’de öldürülmesinden sonra* Artuklu İlgâzi 1118’de Halep’i ele geçirdi ve Sultanşah’ı hapsetti. Böylece* Halep Melikliği sona erdi.

Dımaşk (Şam) Selçuklu Melikliği:

Tutuş’un ölümünden sonra* oğlu Dukak* Suriye Selçuklularının Dımaşk şubesini kurmuştu. Tutuş’un emrinde bulunan Emîr Tuğtegin* Sultan Berkyaruk’un eline esir düşmüş* sonra serbest bırakılmıştı. Tuğtegin* Dımaşk’a gelerek Dukak’ın hizmetine girdi ve ordu kumandanlığına getirildi. Ayrıca* Dukak’ın annesiyle evlendi ve Savtigin’i ortadan kaldırarak* melikliğin idaresini ele aldı. Dukak* Dımaşk’ı ele geçirmek isteyen ağabeyi* Halep Meliki Rıdvan ile yaptığı mücadelede mağlup olunca* onun hakimiyetini kabul etti.

Melik Dukak* bundan sonra Haçlılarla mücadele etti. Fakat Haçlı kumandanı Raymond’la yaptığı Trablus önündeki savaşı kaybetti (1102). Daha sonra Cenâhüddevle* Rahbe’yi zaptetmek için sefer düzenlediyse de* buranın* Melik Dukak tarafından ele geçirildiğini öğrenince* bölgeden ayrıldı. Cenâhüddevle* Dukak’ın 1104 yılında ölümünden sonra* Atabeg Tuğtegin* önce onun bir yaşındaki oğlu Tutuş adına hutbe okuttu. Daha sonra Dukak’ın on iki yaşındaki kardeşi Ertaş’ı tahta geçirdi. Fakat* Tuğtegin’den korkan Ertaş* Dımaşk’tan kaçtı (1104). Böylece* Suriye Selçuklularının Dımaşk kolu sona erdi ve yerine Tuğtegin ailesi* yani Böriler Hânedânı kuruldu.

Suriye Selçuklu Hükümdarları / Tahta Geçişleri


Tâcüddevle Tutuş / 1079
Rıdvan (Halep'te) / 1095-1113
Dukak (Şam’da) / 1095-1104
Alp Arslan el-Ahras (Halep'te) / 1113
Sultanşâh (Halep'te) / 1114-1117
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Irak Selçukluları (Irak Selçuklu Devleti)
Selçuklu topraklarının batı kısmında kurulan hanedan.
Sultan Muhammed Tapar’ın 1118 senesinde vefatıyla meydana gelen iç hadiseler neticesinde* Sencer ile Mahmud arasında 11 Ağustos 1119 tarihinde yapılan Sâve Savaşından sonra* Büyük Selçuklu Devleti'nin başına Sencer geçti. Sultan Sencer* yeğeni Mahmud bin Muhammed’e ise Hemedan* Kirmanşah ve İsfahan dahil olmak üzere Batı İran ile Irak topraklarının idaresini verdi. Böylece* Irak Selçukluları Devleti kuruldu.

Sultan Mahmud’un zamanında en tehlikeli bölge* kuzeybatı* yani Erran ve Kafkasya’ydı. Bu bölgede* Dördüncü David idaresindeki Gürcüler faaliyet gösteriyorlardı. Gürcülerin* Tiflis’i ele geçirmelerine karşılık Sultan Mahmud bir sefer düzenledi ise de başarı sağlayamadı. Büyük Selçuklu Sultanı Sencer’e tâbi olarak saltanat süren Mahmud* 1181 senesinde* henüz 27 yaşındayken vefat etti.

Sultan Mahmud’un ölümü üzerine* Hemedan’da bulunan genç yaştaki oğlu Davud* sultan ilan edildi. Davud’un sultanlığı Cibâl ve Âzerbaycan’da tanınırken* amcası Mesud da Irak’ta hükümdarlığını ilan etti. Bunların arasındaki taht mücadelesinin kızışması üzerine* Sultan Sencer* Irak Selçuklu Devletindeki karışıklıklara son vermek için bir sefer düzenledi. Dinever yakınlarında yapılan savaşı* Irak Selçukluları kaybetti. Mesud* kaçtı. Sencer* yeğeni Tuğrul’u Irak Selçuklu tahtına oturttu ve vezirliğe de Ebü’l-Kasım Dergüzini’yi tayin etti.

Sultan Tuğrul tahta geçtikten sonra* Fars Hakimi Emir Mengübars* bir mektup yollayarak Şehzade Alparslan’ı yanına göndermesi hâlinde* itaate hazır olduğunu bildirdi. Sultan* oğlu Alparslan’ı Fars’a yolladı ve Emir Mengübars’a atabeg unvanı verdi. Böylece çıkacak bir karışıklığı önlemiş oldu.

Sultan Tuğrul’un saltanatına ilk itiraz Davud’dan geldi. Sultan Mahmud’un oğlu Davud* topladığı orduyla Tuğrul üzerine yürüdü. Ancak Hemedan önlerinde yapılan savaşı kaybetti. Bağdat’a kaçtı. Bu durumu öğrenen Mesud da Bağdat’a geldi. Mesud* Davud ile Halife* Sultan Tuğrul’a karşı bir ittifak kurdular. Halife* Mesûd'u sultan ilan etti. Mesud’un hazırladığı müttefik ordu* 1133 senesi Mayıs ayında Hemedan civarında yapılan muharebede Tuğrul’a karşı bir zafer kazandı. Mağlub olan Sultan* önce Rey’e* oradan da İsfahan’a gitmek mecburiyetinde kaldı.Sultan Mesud’un takibi üzerine Fars eyaletine çekildi. Adamlarının karşı tarafa geçmesi üzerine Sultan Tuğrul* kardeşinin eline esir düşmemek için tekrar Rey şehrine döndü. Bu sırada başarısızlıklarına sebep olarak gördüğü veziri Ebü’-Kasım Dergüzini’yi öldürttü. Tuğrul* Rey şehri yakınlarında* Mesud ile tekrar savaştı ve yenilerek Taberistan’da hüküm süren Bâvendiler’e sığındı. Daha sonra Davud’un Âzerbaycan’da* Mesud’a karşı isyan etmesi üzerine* Sultan Tuğrul bir ordu toplayarak Mesud’a karşı bir sefer düzenledi. İki ordu* Kazvin yakınlarında karşılaştı. Ordusundaki bazı komutanların Tuğrul’un tarafına geçmesi yüzünden Mesud* 1134 yılında yapılan bu muharebeyi kaybetti ve Bağdat’a kaçtı. Bu galibiyet üzerine Sultan Tuğrul* sağlam bir şekilde Hemedan’a* Irak Selçuklu tahtına oturdu. Fakat kısa bir süre sonra 1134 senesi Ekim ayında hastalanarak öldü.

Mesud* Sultan Tuğrul’un ölüm haberini aldığı zaman* derhal Hemedan’a giderek Irak Selçuklu tahtına oturdu. Sultan Mesud’un ilk işi* yeğeni Davud’un isyanını önlemek oldu. Bu maksatla* kızını Davud ile evlendirdi ve veliaht tayin etti.

Sultan Mesud’un saltanatı* isyan eden emirlerle mücadele içerisinde geçti. İmâdeddin Zengî* Atabeg Mengübars ve Emir Bozala’nın kuvvetleriyle defalarca yapılan savaşlar* Irak Selçuklu Devletini yıprattı. Bu mücadeleler sırasında* Veliahd Davud da* 1143 senesinde Tebriz’de Bâtınîler tarafından öldürüldü. Uzun süren mücadeleler sonunda* iç karışıklıkları tamamen ortadan kaldıran Mesud* çok yaşamadı* hastalanarak 1152 yılında Hemedan’da öldü.

Sultan Mesud’un ölümü üzerine* Melikşah bin Mahmud* Emir Has beg tarafından sultan ilan edildi. Fakat onun hükümdarlık için yetersiz olduğunu gören Emirler* kardeşi Mehmed’i Huzistan’dan getirterek Irak Selçuklu tahtına oturttular. Sultan Mehmed’in tahta geçtikten sonra ilk işi* tahta geçmesini sağlayan Has Begi öldürmek oldu. Daha sonra* Selçuklu otoritesini Irak’ta yeniden canlandırmaya çalıştı. Irak’ta bulunan Türk unsurlarına karşı cephe alan Abbasî Halifesi Müktefi ile arası açıldı. Musul Hakimi Mevdûd’un yardımıyla Halife’nin ordusunu mağlup etti ve Bağdat’ı kuşattı. Kuşatma uzun sürdü. Bu sırada Halife’nin kışkırtmasıyla Şehzade Melikşah bin Mahmud ve Atabeg İldeniz* 1157 yılında Cibal bölgesinde harekete geçerek Hemedan’ı zaptettiler. Bu durumu öğrenen Sultan Mehmed* kuşatmayı kaldırarak Hemedan üzerine yürüdü. Atabeg İldeniz* Âzerbaycan’a geri döndüğü için* askerî kuvvetten mahrum kalan Melikşah da Hemedan’ı terk etti. Sultan Mehmed* onların taraftarlarını Rey ve İsfahan bölgesinden temizledi. Bir süre sonra hastalandı ve 1159 senesinde Hemedan’da öldü.

Sultan Mehmed’in ölümünden sonra* yerine kimin geçeceği konusunda Selçuklu emîrleri tam bir anlaşmazlığa düştüler. Bir süre sonra Musul’da hapiste bulunan Muhammed Tapar’ın oğlu ve Sultan Mehmed’in amcası Süleyman Şah serbest bırakılınca* Hemedan’a gelerek Irak Selçuklu tahtına oturdu. Arslan-Şah’ı kendisine veliaht tayin etti. Süleyman Şahın devlet işlerinde yetersiz kalması* emirlerin desteğini kaybetmesine sebep oldu. Başlarında Gürd-bâzû’nun bulunduğu emîrler* Arslan-Şahı sultan yapmak için İldeniz’i davet ettiler. Gürd-bâzû* Süleyman Şahı yakalayıp hapsetti ve bir süre sonra* 1161 yılında* öldürdü.

Arslan Şah* Atabeg İldeniz ile beraber Hemedan’a giderek tahta oturdu. Şemseddin İldeniz* Sultanın atabegi olarak idareyi tamamen ele geçirdi. İldeniz’in devlet işindeki kuvvet ve kudretini çekemeyen bazı emîrler* hanedan mensuplarıyla anlaşarak karşı çıktılar. Neticede Arslan Şah (1161-1176) ve onun yerine geçen İkinci Tuğrul (1176-1194) dönemleri* saltanat kavgaları ile geçti. Bu şekilde zayıflayan devlet* 1193 senesinde Harezmşahlar tarafından tehdit edilmeye başlandı.

Harezmşah Sultanı Tekiş* Irak’ı ele geçirmek istiyordu. Sultan Tuğrul bu tehlikeyi önlemek için Rey’e gitti. Neticede iki taraf arasında barış yapıldı. Yapılan antlaşmaya göre* Rey* Sultan Tekiş’e bırakıldı. Bu antlaşmadan bir süre sonra 1193 senesinde doğuya sefer düzenleyen Sultan Tuğrul* Rey şehrini ele geçirdi ve buradaki Harezmlilerin bir kısmını öldürdü. Ertesi sene Kutlug İnanç* Sultan Tekiş’ten aldığı yardım ile birlikte Rey üzerine yürüdü. Sultan Tuğrul* kumandanlarının tavsiyelerine rağmen çekilmeyi kabul etmedi. Barış görüşmeleri neticesiz kaldı. Nihayet Sultan Tuğrul* Rey şehri önünde* 1194 yılında yapılan muharebede yenildi ve Kutlug İnanç tarafından öldürüldü. Onun ölümü ile Irak Selçukluları Devleti tarihe karıştı.

Irak Selçuklularının devlet teşkilatı* mahiyet itibariyle Büyük Selçukluların bir kopyasıydı. Yalnız devletin başında Sultân-ül-Muazzam lakabı ile bulunan sultan* Büyük Selçuklu Sultanına tâbiydi. Bu durum* Büyük Selçuklu Devletinin 1157 senesinde yıkılışına kadar devam etti. Bu tarihten itibaren Irak Selçuklu sultanları* bağımsız birer sultan hâline geldiler.

Irak Selçuklularında* hükümet işleri Büyük Dîvân tarafından yürütülmekteydi. Bu dîvâna ise* malî işlere bakan Dîvân-ı Istıfâ* mali ve idarî işlerin kontrolünü yapan Dîvân-ı İşrâf* yazışma işlerini yürüten Divân-ı Arız gibi dîvânlar bağlıydı. Irak Selçuklu ordusu da* Büyük Selçuklu gibi üç kısımdı. Ordunun esasını sipahiler meydana getirmekteydi. Bunun yanında* merkeze bağlı atabeglikler ile eyaletlerde de asker beslenmekteydi.

Devletin hakim olduğu topraklar üzerindeki en önemli yerleşme merkezleri; Hemedan* İsfahan* Musul* Samarra* Erbil ve Halep gibi şehirlerdi. bu merkezlerin bir kısmı doğrudan doğruya merkeze bağlı* bir kısmı ise* tâbi atabeglerin idaresi altında bulunuyordu. Her biri ticaret merkezi olan bu şehirlerde* dokumacılık ve el sanatlarının yanısıra ziraat da çok gelişmişti. Kuzey Irak bölgesi coğrafî bakımdan dağlık ve yaylalık bir yapıya sahipti. Bu yüzden* bu bölgede hayvancılık ve deri sanayii gelişmişti.

Irak’ta iktisadî hayatın gelişmesi* içtimaî hayatın da yükselmesini sağladı. Ahmed bin Münir* El-Kaysarânî* Müslim bin el-Hıdır gibi şairlerin yanısıra El-Azîmî ve İbn-ül-Esîr gibi tarihçiler de bu devirde yetişmiştir.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Delhi Türk Sultanlığı (1206-1413)
Hindistan’daki* Müslüman Gurlu Devletinin komutanlarından Kutbeddin Aybeg tarafından Delhi’de kurulan Türk devleti. Bu devlete; Mu’izzîler* Halacîler* Tuğluklar ve Seyyîdler olmak üzere dört Türk sülâlesi* birbiri arkasından hâkim oldular.
İslâmiyet* Aşağı İndüs vâdisine ilk olarak Emevîler devrinde girmişti. Sonraları Hindistan içlerine* Müslüman askerî kuvvetlerini ilk getiren Gazneli hükümdarlarıydı. Gazneliler* Pencab bölgesini ele geçirerek* burayı Hindistan’daki daimî merkezleri yaptılar. İktidarlarının sonuna doğru ise* Lahor merkez olmuştu. Gaznelilerin yerini alan Gurlular için Pencab* Hindistan’ın fethi için önemli bir merkezdi. Gurlu Hânedânından* 1173 senesinden sonra Gazne’de hükümdar olan Şehâbüddîn (Mu’izzüddîn) Muhammed* Ganj Ovasında hakimiyetini genişletti. Muînüddîn Çeştî hazretlerinden aldığı işaretle* Ecmir’i fethetti. Emrindeki Türk asıllı kumandanlardan Kutbeddin Aybeg’i* bütün Hindistan’ın fethiyle vazifelendirdi. Hindistan’da İslâmiyet'in yayılmasında önemli rol oynayan Muizzüddîn* 1206 senesinde ölünce* Lahor’a giden Kutbeddin Aybeg* sultanlık teklifini kabul etti. Kuzey Hindistan’a hakim olup* Delhi Türk Devletinin temelini attı. Ölen Muizzüddîn Muhammed’in kardeşi ve Batı Gurluların Sultanı Gıyâseddîn Mahmud* bu durumu kabul edip Kutbeddin’e* Melik unvanını verdi. Bu sırada Sultan Muizzüddîn’in komutanlarından Taceddîn Yıldız* Gazne’de hüküm sürmekteydi. Aybeg* onu yenerek Gazne’ye girdiyse de* kırk gün kalabildi. Daha sonra Taceddin Yıldız’ın baskısı üzerine* Hindistan’a çekildi. Orada İslâmiyet'in yayılması için çalıştı. Fethettiği yerleri cami ve medreselerle süsleyip* mümtaz ilim sahipleriyle şenlendirdi. Alimlere* fakir ve muhtaçlara maaşlar bağlattı. Sulh ve sükûnu sağlayıp* memleketinde her türlü zulme mani oldu. Hak ve adaleti hakim kıldı.

Kutbeddin Aybeg* 1210 senesinde vefat edince* yerine damadı Şemseddin İltutmuş geçti. İltutmuş* öncelikle* diğer bölgelerde bağımsızlıklarını ilan eden komutanları da hakimiyeti altına aldı ve Hindistan’da Türk İslâm hakimiyetini yeniden kurarak* sağlamlaştırdı.

Daha sonra başarılı seferler düzenleyerek* hakimiyet bölgesini genişletti. Vindhya Dağlarının kuzeyinde kalan bütün Hindistan’ı ele geçirdi. Abbasî Halîfesi Muntasır-billah tarafından tanınan* Hindistan’ın ilk Müslüman Türk sultanı oldu. Nâsır ve Emîr-ül-Mü’minîn lakabını aldı. Bir ara İsmailîler* onu öldürmeyi ve devleti ele geçirmeyi planladılarsa da* muvaffak olamadılar. Delhi sultanlarının en büyüklerinden olan İltutmuş* büyük İslâm âlimi Kutbüddîn-i Bahtiyâr Kâkî’nin talebelerindendi. İslâmiyet'in Hindistan’da yayılması için* çok gayret gösterdi. Ülkede* birlik ve düzeni sağladı.

1236 senesinde Karakarlara karşı çıktığı seferde hastalanan İltutmuş* Mayıs ayında vefat etti. Ölümünden sonra kızı Râziye Begüm Sultan başa geçtiyse de* ileri gelen devlet adamlarının muhalefeti üzerine* tahtı terk etmek zorunda kaldı. İç karışıklıklar* devleti yıkılmanın eşiğine getirdi. Nitekim Moğollar; Sind* Mültan ve Batı Pencab’a girdiler. 1241 senesinde Lahor’u yağmaladılar. Kırklar diye bilinen komutanlar arasında* kıskançlık yüzünden parçalanmalar baş gösterdi. Guwalyar ve Rantambor bölgeleri* devletin elinden çıktı. Do’ab’daki Hindli yol kesiciler yüzünden* Bengal ile haberleşme tamamen kesildi.

Bu sırada* İltutmuş’un memlûklarından (köle) biri olan ve soyca Kıpçak Türklerine dayanan Balaban* devlet içinde büyük bir nüfuz kazanmıştı. Balaban* süratle harekete geçerek* muhtelif bölgelerde isyanları bastırdı. Hind kabilelerini* racaları ve bazı emîrleri cezalandırdı. 1247 senesinde* Kâlinca ile Kemâ arasındaki bölgeyi ele geçirdi. 1255 senesinde Kutlug Hanın isyanını bastırdı. 1257 senesinde tekrar Hindistan’a giren Moğollara karşı* büyük bir ordu hazırladı. Moğolların geri çekilmelerini fırsat bilerek* birlikleri ile orduya katılmayan bazı vali ve beylerin üzerine yürüdü. Bunları sindirdi ve bir çoğunu affetti. Sultan Nâsıreddîn Mahmud Şahın 1266 yılında ölümü üzerine* iktidarın gerçek hakimi olan Balaban* Gıyâseddin lakabıyla tahta çıktı.

Tahta çıkar çıkmaz* merkez ordusunu yeniden düzenledi. Âsâyişi bozan Hinduları ve Delhi civarındaki haydutları şiddetle cezalandırdı. Balaban* idaresi altında büyük bir ordu bulunmasına rağmen* sultanlığın kaybettiği toprakları geri almak için* fazla bir gayret göstermedi. Tek düşüncesi* hudutları tehdit eden Moğollara karşı hazırlıklı olmaktı. Bu gayeyle Sind ve Batı Pencab’ın idarî durumunu yeniden düzenledi. Bölgeye önce Şir Hanı* ölümünden sonra oğlu Muhammed Hanı vali tayin etti. Diğer oğlu Mahmud Buğra Han ise* bir orduyla kuzeyde bulunuyordu. 1279 senesinde Moğollar* Pencab’a saldırdılar. Delhi Sultanlığı topraklarında epeyce ilerleyerek* Sütlüce Irmağını aştılar* fakat bozguna uğratıldılar.

Moğol saldırısını fırsat bilen Bengal Valisi Tuğrul Han* ayaklanarak bağımsızlığını ilan etti. Balaban* Moğolları yendikten sonra* kuzeyde bulunan oğlu Buğra Hanın ordusunu da yanına alarak* Bengal üzerine yürüdü. Tuğrul Han* hazinesini ve fillerini alarak* Orissa ormanlarına sığındı ise de* ele geçirilerek öldürüldü. Bengal valiliğine oğlu Mahmud Buğra Hanı tayin etti. Balaban’ın 1287 yılında vefatından sonra başa geçen Muizzüddîn Keykubâd’ın başarısız idaresi* yerine geçen oğlu Keyûmers’in de küçük yaşta olması üzerine* Halaçların Reisi Firuz Şah* rakiplerini yenerek* Celâleddin lakabı ile* Delhi Sultanlığının başına geçti. Celâleddin Firuz Şahın* 1290 senesinde Delhi Sultanlığı tahtına geçmesinden sonra* idare* Halacîler sülâlesine geçti.

Delhi Sultanlığına hakim olan Halaç ailesi* eski bir Türk kabilesi olan ve kesin olarak tespit edilemeyen bir tarihte Türkistan’dan göç edip* doğu Afganistan ile Hindistan’ın kuzey hudutlarına yerleşen Halaç Türklerine mensupturlar.

Firuz Şah'ın* tahta çıktıktan sonra* Hintli Prenslere karşı seferleri* müspet sonuçlar vermedi. Onun asıl isteği* Moğollardan uzak kalmaktı. 1291-92 senesinde* Moğol ordusunun büyük bir istilâ teşebbüsü* başarıyla önlendi ve Moğolların çoğu esir edildi. Bu esirlerin büyük bir kısmı* Müslüman olarak* Delhi Türk Sultanlığının hizmetine girdiler. Aynı sene içinde Mandor ve Ucceyn’e seferler düzenlendi. Bu arada* Karâ valisi ve damadı Alâeddin Muhammed* hükümdardan izin almadan Devagir üzerine sefere çıktı. 1294 senesinde* sekiz bin kişilik bir süvari birliğiyle yola çıkan Alâeddin* Vindhyalar Dağlarını geçerek zor şartlar altında iki ay süren bir yolculuktan sonra* Devagir’e vardı ve şehri kısa sürede ele geçirdi. Alâeddin* aldığı büyük ganimetlerle ülkesine döndü. Firuz Şâh* bu galibiyete çok sevindi. Yeğenini tebrik ve teftiş için Karâ’ya gitti. 1296 yılında çıktığı bu yolculuğu esnasında vefat etti. Yerine Alâeddin Muhammed Halacî geçti.

Alâeddin Muhammed* uzun seneler* Moğol saldırılarına karşı koymakla uğraştı. 1299 senesinde Kutlug Hoca’nın kumandasında 200.000 kişilik bir Moğol ordusu* Delhi önlerine kadar geldi. Alâeddin* Moğollara karşı ordusunun az olmasına rağmen* kahramanca savaştı ve Moğolları bozguna uğrattı. İç işlerini düzelten Alâeddin Muhammed* 1302 senesinde* fetihler yapmak için sefere çıktı. Racistan’da* ünlü Çitor Kalesini kuşatarak aldı. Fakat ordu bu seferden yorgun ve çok kayıp vermiş olarak döndü. Ayrıca Telingan Devleti üzerine gönderdiği ordu da* başarı elde edemeden ve yorgun döndü.

1305 senesinde Amroha ve 1306 yılında Ravi yakınlarında* Moğollar bozguna uğratıldı. Bu mücadeleler sırasında* Dipâlpur eyaleti hudutları* Melik Gazi Tuğluk’un idaresine verildi. Melik Gazi'nin her sene düzenlediği seferlerden dolayı da* Moğol tehlikesi kalktı.

Kuzey Hindistan’ın hemen hemen tamamına hakim olan Alâeddin* 1308 senesinde Melik Kâfur’u güney seferine gönderdi. Melik Kâfur* önce Varangel’i 1310 senesinde de Madura ve Duâramudra’yı ele geçirdi. Böylece sultanlığın güney sınırları* deniz sahiline kadar dayandı.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Sultan Alâeddin* hiç tahsil görmediği halde* şahsî kabiliyet ve tecrübeleri ile devlet topraklarını genişletti. Birçok idarî yenilik yaptı. Müslümanların refah ve huzur içinde yaşamalarını sağlamaya çalıştı. Sultan Alâeddin 1316 senesinde ölünce* Melik Kâfur* Veliahd Hızır Hanın yerine henüz 5-6 yaşındaki Şihâbüddîn Ömer’i tahta çıkardı. Buna karşı çıkan Alâeddin’in üçüncü oğlu Mübârek Han* Melik Kâfur’u öldürttü. 1316 senesi Nisan ayında kardeşini de hapse attırarak* Kutbeddin lakabı ile tahta çıktı. Mübârek Han* babasının bazı kanunlarını yürürlükten kaldırdı. Gucerât ve 1318 senesinde Devagir’deki isyanları bastırdı. Ancak* bir Hindu dönmesi ve kölesi olan Hüsrev Han tarafından 1320 senesi Nisan ayında öldürüldü. Hüsrev Han* tahta geçti.

Hüsrev Han* tahta geçtiği zaman Pencap’ta hudut bölgeleri kumandanı olan Gazi Melik Tuğluk isyan etti. Oğlu Fahreddin Cavna’nın da teşvikiyle Delhi üzerine yürüdü. Delhi önlerinde yapılan savaşı* Gazi Melik Tuğluk kazandı. Hüsrev Han* yakalanarak idam edildi. Gazi Melik de* 1320 senesi Eylül ayının altısında* Delhi Sultanlığı tahtına çıktı. Bu tarihten itibaren Delhi Sultanlığında* Tuğluklar devri başladı.

Babası Türk* annesi Hindli olan Gazi Gıyâseddin Melik Tuğluk* tahta geçtikten bir hafta gibi kısa bir zaman zarfında* sükûneti sağladı. Tuğluk-âbâd adı ile yeni bir şehir kurdu ve burasını hükümet merkezi yaptı. Dekken’deki Varangel Racası isyan edince* Uluğ Han unvanı alan oğlu Cavna Hanı* o bölgeye gönderdi. Bu sefer* başarısızlıkla neticelendi. 1323 senesinde* tekrar Dekken üzerine gönderildi. O da Bidâr’ı fethettikten sonra Varangel’e doğru ilerleyerek burayı da ele geçirdi. Bu tarihten itibaren Varangel* Sultanpür olarak adlandırıldı. Cavna Han* bölgede son olarak Telingâna’yı fethetti. Burası* ilk defa doğrudan doğruya Müslümanların idaresine girdi.

1325’te Tuğluk Hanın ölümü üzerine oğlu Cavna Han* Muhammed Şah lakabı ile tahta geçti. Muhammed bin Tuğluk* bazı idarî ve askerî tedbirler aldı. Güneydeki fetihler sebebiyle* bölgede yeni bir saltanat merkezi yapılmasına ihtiyaç duyarak* 1327 senesinde Devagir’i yeniden inşa ettirdi. Devletâbâd adını verdiği bu şehri* hükümet merkezi yaptı. Hükümet memurları* âlimler ve halktan pek çok kişi buraya yerleşti. Muhammed Han* gönüllü göçün az olması yüzünden* halkı Devletâbâd’a göç etmeye zorladı. Bu duruma kızan halk* arazilerini terk ederek hırsızlığa başladı. Sultanın* bunlar üzerine bir birlik göndermesi* arazide ziraat yapılmasını zorlaştırdı ve Delhi’de kıtlık baş gösterdi.
Bengal Valisi Behram Han'ın* 1338 senesinde ölümünden sonra* sultanlığa bağlı Doğu Bengal eyaleti* istiklalini ilan etti. Aradan bir sene geçmeden Ali Şah Kar adında bir kumandan* isyan etti* fakat isyan* anında bastırıldı. Arkasından Avadh Valisi Ayn-el-Mülk ayaklandı. Sultan* bütün güçlüklere rağmen bu isyanı da bastırdı. Ayn-el-Mülk yakalanarak hapsedildi ise de* bir süre sonra af edilerek tekrar Avadh valiliğine getirildi.

1343 senesinde* Pencab eyaletindeki Sunâm* Samânâ* Kaythal ve Guhrâm’da isyanlar çıktı. Ancak* bu isyanlar şiddetli bir şekilde bastırıldı. Muhammed Tuğluk* yine bir isyanı bastırmak üzere Sind Seferine çıktığı zaman Tahattha yakınlarında hastalanarak* 1351 senesi Martında öldü. Muhammed Tuğluk’un ölümü sırasında Hindistan’da* üçü ayaklanmalardan ortaya çıkma* beş tane bağımsız Müslüman Türk devleti vardı.

Başsız ve güçsüz durumda kalan ordunun ileri gelen kumandanları ve devlet adamlarının ısrarıyla* ölen sultanın yeğeni Firuz Şah* sultanlığı istememesine rağmen* tahta çıkarıldı.

Firuz Şah* tahta geçtikten sonra* devleti kuvvetlendirmek için seferlere çıktı. Bengal bölgesinin hakimi İlyas* 1345 senesinde Batı Bengal’de bağımsızlığını ilan etmiş* 1352 senesinde ise Doğu Bengal’i ele geçirmişti. Firuz Şah* önce İlyas’ın üzerine yürüdü ve onu İkdala Kalesine çekilmeye mecbur bıraktı. Firuz Şah* bu seferden sonra Orissa üzerine yürüyerek burayı ele geçirdi. Orissa Racası barış yapmak istedi. Senelik yirmi fil vergi vermek üzere barış yapıldı.

Firuz Şah* 1367 senesinde doksan bin süvarî* 480 fil ve çok sayıda piyadeden meydana gelen ordusu ile* Thattha üzerine sefer düzenledi. Çok büyük sıkıntıların çekildiği bu sefer sonunda* Sind Câmlarının hükümdarı Câm Mâli’nin* senede 400.000 Hind parası vermesi şartıyla anlaştılar.

Firuz Şah* 1388 senesi Eylül ayında* seksen üç yaşındayken öldü. Her işinde âlimlere danışan Firuz Şah* ülke topraklarını genişletmek için* büyük seferlere çıkmaktan ziyade iç işleri ile uğraşmayı tercih etti. İşlerinde en büyük desteği hocası Celâleddin Hindî’den görmekteydi. Vergileri koyup kaldırmakta* dinin hükümlerine çok dikkat ederdi. Dine uymayan her türlü vergiyi kaldırdı. Devlet geliri* azalacağı yerde daha da arttı. Devlet idaresinde yaptığı düzenlemeler* malî ve iktisadi alanlarda* büyük bir gelişmeye sebep oldu. Müslüman ve gayrimüslim* bütün halkın refah ve saadetine hizmet etti.

Firuz Şah'tan sonra şehzadeler arasındaki mücadeleler* onun yaptığı bütün iyi işlerin tahrip olmasına ve sultanlığın kötü duruma düşmesine sebep oldu. Bu mücadelelerden sonra* torunu Gıyâseddin Tuğluk tahta geçti. Bu tarihten Timur Han'ın 1398 senesindeki Hindistan Seferine kadar taht* altı defa el değiştirdi. Timur Han* 1398 senesi Eylül ayında* İndus Nehrini geçerek Hindistan’a girdi. Delhi Sultanı Mahmud Şah* elindeki yetersiz kuvvetlerle karşı koymaya çalıştı ise de Delhi önündeki muharebede yenildi. Delhi* Timur Hanın eline geçti. Timur Han* 1399 senesinde Türkistan’a geri dönünce* Mahmud Şah* yeniden hükümdar unvanını aldı. Fakat önce Mallû* sonra da Devlet Han Ludi’nin elinde bir kukla hükümdar olarak kaldı. Mahmud Şahın* 1413 senesinde ölmesiyle* Tuğluk Hânedânı sonra erdi.

1414 yılında Delhi’yi ele geçiren Mültan Valisi Hızır Han* ölünceye kadar* bölgeyi Timur ve Şahruh adına idâre etti. Ölümünden sonra yerine geçen oğlu Mübârek* bağımsızlığını ilan etti. Böylece Delhi Sultanlığının idaresi* peygamberimizin neslinden olduklarını iddiâ etmeleri yüzünden “Seyyidler” adını alan Hızır Han nesline geçti.

Mübârek Şahın saltanatı* ayaklanmalarla geçti. Mübârek Şah* 1434 senesinde nüfuzunu kırmak istediği veziri Server-ül-Mülk tarafından öldürüldü. Yerine kardeşinin oğlu Muhammed* ondan sonra da 1444’te onun oğlu Âlem Şah çıktı. Hepsinin saltanatı* kargaşalık* ayaklanma* iç ve dış harplerle geçti. Bu yüzden* devlet* gittikçe zayıfladı. Son yıllarda devlet işleri* Pencab’ın büyük bir kısmına hakim olan Behlül Han Ludî adında bir Afgan beyinin eline geçti. 1451 senesinde* Behlül’ün baskısına dayanamayan Âlem Şah* tahtı ona bırakarak Badaun’da yerleşti. Böylece Delhi Türk Sultanlığı sona erdi ve hükümdarlık Afgan asıllı Lûdîlerin eline geçti.

Delhi Türk Sultanlığının idarî teşkilâtı* genelde Türk İslâm devletlerinin teşkilâtına dayanmaktaydı. Saray teşkilâtının başında Vekil-i Dâr bulunurdu. Ondan sonra idaresinde hâciblerin görev yaptığı Emir Hâcib veya Bâr Bey denilen saray görevlisi gelirdi.

İdârî işlere vezir bakmaktaydı. Dinî işler ise* Sadr-üs-Sudûr denilen görevlinin idaresindeydi. Bu zat* aynı zamanda sultanlık baş kadısı Kâdı-i Memâlik görevini de yapardı.

Delhi Türk Sultanlığı* süvarî kuvvetlerinin büyük rol oynadığı* düzenli bir orduya sahipti. Askerler* önce* iktalardan faydalanırlardı. Daha sonra maaş almaya başladılar. Orduda fillerin önemli bir yeri vardı. Fillerin üzerinde okçular bulunurdu. Ayrıca* bunlardan düşman saflarını yarmak ve maneviyatlarını bozmak için faydalanılırdı. Ordunun piyade sınıfının çoğunu Hindular meydana getirirdi. Hassa askerleri dışında* piyadeler geçici olarak orduya alınırdı.

Birçok âlim* şair* yazar ve sanatkârı himayelerine alan Delhi Sultanları* kültür ve sanatın gelişmesine büyük hizmet ettiler. Balaban devri* ilim ve sanat bakımından önemlidir. Onun devrinde Ferîdeddîn Mes’ûd* Sadreddîn bin Behâeddîn Zekeriyyâ* Bedreddîn Ganevî gibi İslâm âlimleri* Hamîdeddîn* Bedreddîn Dımeşkî* Hüsâmeddîn gibi tıp âlimleri yetişti. Büyük âlim Emir Hüsrev Dehlevî* Delhi Sultanlarından himaye gördü. Hüsrev Dehlevî* Hindistan’da şiirlerini Farsça yazan şairlerin en büyüğüdür. Şairliği yanı sıra* tarihî eserler de yazmıştır. Delhi sarayında yaşayan şairlerden birisi de Hüsrev Dehlevî’nin yakın arkadaşı Necmeddîn Hasan Sencerî idi. Bu iki zatın yakın dostu tarihçi Ziyâeddîn Bernî* 1357 senesine kadar Delhi Sultanlığının tarihini anlatan Tarih-i Firuz Şah adlı eserin yazarıdır. Nizâmüddîn Evliyâ* Ferîdüddîn Genc-i Şeker ve Şeyh Nureddin* Celâleddin Hindî gibi büyük tasavvuf âlimleri* Delhi Türk Sultanlığı zamanında yaşamış* Hindistan’ın meşhur ve büyük velîleridir.

Delhi Sultanları* geniş imar faaliyetlerinde bulundular. Günümüze kadar ulaşan birçok eserler yaptılar. Ayrıca yeni şehirler inşa ettiler. Yaptıkları eserlerin büyük kısmı Delhi’dedir. Kutbeddîn Aybeg’in yaptırmaya başladığı 79 metre yüksekliğindeki Kutb Minâr ismi ile meşhur minare* daha sonra bitirilmiştir. Aybeg* ayrıca Cayna mabetleri enkazını kullanarak Kıdvet-il-İslâm adlı camiyi inşa ettirdi.

Halacî Hânedânlığı zamanında* Hindistan’daki Müslüman mimarisi* Selçuk mimârisi teknik ve üslubunun etkisinde gelişti. Alâeddin Halacî zamanında Kıdvet-il-İslâm Camiinin yanında yapılan medrese* bunlardan biridir.

Tuğluklarda Firuz Şah* birçok imar faaliyetlerinde bulundu. Ayrıca* eski eserlerin tamir ve ihyasına büyük önem verdi. Hisar ve Cavnpûr gibi birçok meşhur şehir kurdu ve tamir ettirdi. Ayrıca Firuzâbâd adıyla Delhi yakınlarında* yeni bir başkent inşa ettirdi. Buranın güneyinde Havz-ı Hassı denilen büyük havuzun kenarında bir medrese yaptırdı. Bunlardan başka; 50 sulama bendi* 40 cami* 30 medrese* 20 hânkâh* 100 kervansaray ve han* 5 dârüşşifâ* 100 türbe ve mezar* 10 hamam* 150 sulama işlerinde de kullanılabilecek kuyu ve su biriktirmeye mahsus havuz* 100 köprü yaptırmıştır.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Mısır Memlûk Devleti (Memlûklar* Memluklar* Memluk Devleti)
1250-1517 yılları arasında* Mısır ve Suriye dolaylarında hüküm süren devlet.
Memlûk* Arapça’da “köle” demektir. Hükümdar ve emirlerin muhafız birliklerine bağlı bu köleler* meziyetleri sayesinde* zamanla hizmetinde bulundukları devletlerde idarî kadroyu ele geçirmişlerdir. Kendi nüfuzlarını kuvvetlendirmek maksadıyla* İslâm tarihinde ilk defa memlûk (beyaz köle) kullananlar* Abbasî halîfeleri olmuştur. Abbasî ordusundaki Türk memlûkların sayısı* kısa bir süre içerisinde 35 bine ulaştı. Bu Türk askerleri sayesinde Abbasîler* dış tehlikelere başarıyla karşı koydular. Tolunoğulları ve İhşidîler devletlerinde de önemli bir yer tutan memlûk kuvvetlerinin sayısı* bilhassa Eyyûbîler döneminde fevkalade arttı. Bu devrede memlûkların eğitimi için* iki kışla tesis edildi. Kışlalardan biri Melik Sâlih Necmeddîn tarafından Kahire’de* Nil Nehri üzerinde bulunan Ravda Adasında kurulmuştu. Burada Kıpçak Türkü olan memlûklar* eğitim görürler ve kışlaları su ortasında olduğu için “Memâlik-i Bahriye” (Deniz Köleleri) veya “Memâlik-i Türkiye” adı ile anılırlardı. İkinci kışla ise* daha sonra* bizzat Memlûk Sultânı Melik Mansur Kalavun tarafından* yine Kahire’de* Kal’atü’l-Cebel denilen kalenin burçlarında kuruldu. Burada eğitim görenler* “Memâlik-i Burciyye” adıyla anılırlardı. Bunlar* daha çok* Kafkaslardan getirilen Çerkes köleler oldukları için* “Memâlik-i Çerâkise” diye de anıldılar. Memlûk Devletini* Bahrî Memlûkları kurduğu halde* daha sonra Burcî Memlûkları* idareyi ele geçirmişlerdir.

Bahrî Memlûkları: Devlet idaresinde kademe kademe yükselen Bahrî Memlûkları* kendi aralarında anlaşıp güçlenerek* Eyyûbî Hânedânının zayıf bir anını kollamaya başladılar. Son Eyyûbî Sultanı Turan Şah* Bahrî Memlûklarına karşı tavır alınca* 1249 yılında öldürüldü. Yerine eski sultan Melik Necmeddîn Sâlih’in dul karısı Şecer-üd-Dürr Sultan ve Memlûklardan Muizzüddîn Aybek* ordu komutanı tayin edildi. Bir kaç ay sonra da Şecer-üd- Dürr* Muizzüddîn Aybek’le evlenip sultanlığı ona devretti.

Böylece* müstakil ilk Memlûk Sultanı olarak tahta geçen Aybek* Memlûklar arasında* dindarlığı* cömertliği ve görüşlerinin isabetliliği ile tanınmaktaydı. Aybek’in tahta çıktığı sırada* Irak’ta* Moğol tehlikesi baş gösterdi. Halîfe* Aybek’ten yardım istedi. Ancak bu sırada Aybek* iç isyanlarla meşguldü. Bilhassa Bahrî Memlûkları liderlerinden Aktay’ın nüfuzunu gittikçe arttırması* Aybek’i korkuttu. Bu sebeple Aybek* bir fırsatını kollayıp* Aktay’ı öldürttü. Bunun üzerine Bahrî Memlûklarının büyük kısmı* Suriye’ye kaçtı.

Aybek* iç ve dış tehlikelerin hepsini ortadan kaldırıp* düşmanlarına başarı ile karşı koyarak* bütün zorlukları yenmişken* Musul Hakimi Bedreddin Lü’lü’ün kızı ile nişanlanınca* karısı Şecer-üd-Dürr tarafından öldürtüldü. Birkaç gün sonra da Şecer-üd-Dürr öldürüldü. Tahta geçen Aybek’in oğlu Sultan Nureddin Ali’nin saltanatı* iki sene kadar sürdü. Moğolların* Suriye’ye yaklaşmaları üzerine saltanat naibi Kutuz* Mısır Âyânı ile emîrlerin ileri gelenlerini toplayarak* Sultan Nureddin’in güç durumların adamı olmadığını* ancak herkesin kendisine itaat edeceği kudretli bir kişinin sultan olmasıyla* Moğollara karşı konulabileceğini söyledi.

Bu sırada Bağdat’ın Moğollar tarafından alındığı ve Abbasî halîfesinin öldürüldüğü haberi geldi. İslâm âlemi* dehşet içinde kaldı. Bu büyük tehlikenin* ancak Kutuz gibi değerli bir kumandan tarafından karşılanabileceğini anlayan Mısır halkı ve ileri gelen emîrler* Kutuz’a saltanat teklif ettiler. Neticede henüz çocuk olan Sultan Ali tahttan indirilerek* Kutuz sultan ilan edildi. Süratle ilerleyen Moğol orduları* İslâm ülkelerini çiğneyerek* Memlûkların en kıymetli eyaletlerini aldılar ve Mısır kapılarına dayandılar.

Sultan Kutuz* hazırladığı büyük bir ordu ile* Moğolları karşılamak üzere Suriye’ye gitti. 1260 senesinde* Ayn-ı Câlût denen ve vaktiyle hazret-i Davud’un* Câlût’u yendiği rivayet edilen yerde* iki ordu karşı karşıya geldi. Moğollar* ilk anda üstünlük sağladılarsa da* Sultan Kutuz’un dirayetli kumandası sayesinde yenilgiye uğradılar. Kaçan Moğolları takip eden Sultan* Moğol başkumandanı Ketboğa Noyan da dahil olmak üzere* Moğolların hepsini kılıçtan geçirdi. Zafer* İslâm âlemini büyük bir sevince boğdu. Çünkü* Moğolların Mısır’a hakimiyetleri* İslâm âlemi için büyük felaket olurdu. Zafer sonunda* Şam’a gelen Sultan Kutuz* Habeşistan’dan Fırat kıyılarına kadar olan yerleri hakimiyeti altına aldı. Cihadını* Moğollarla işbirliği yapan Latinlere karşı devam ettirdi. Sultan Kutuz* Ayn-ı Câlût Zaferinde* Türk ordusunun öncü birliklerine kumanda eden Baybars’a* vaad ettiği Halep umumî valiliğini vermediği için* onun tarafından öldürüldü.

Sultan Kutuz’un yerine* 1260 senesinde Sultan olan Baybars’ın* Eyyubî Hânedânının iktidardan uzaklaştırılıp* Türk Memlûklarının iktidarı ele geçirmelerinde* birinci derecede rolü oldu. Sultan Baybars* tahta çıktığında* İlhanlılarla Haçlılar* Memlûkları ve İslâm âlemini tehdit ediyorlardı. Baybars* 1258’de Hülâgu’nun* Abbasîleri Bağdat’tan çıkarmasına karşılık olarak* Abbasîlerden El-Muntasır’ı 1261’de* Kahire’de* halife ilan etti. Bu davranışı ile* bütün Sünnî Müslümanların takdirini kazandı.

Memlûkların* başşehirleri Kahire’de halifelere yer verip* hürmet etmeleri* onlara İslâm âleminde büyük bir manevî nüfuz kazandırdı. 1265’te* Haçlıların elinde bulunan Suriye kıyılarındaki birçok kaleyi alan Sultan Baybars* Kilikya Rumları ve Ermeniler üzerine de bir ordu gönderdi. Bu seferde* Ermenilerin başı* esir alınarak Sis (Kozan) zaptedildi. 1268 senesinde* tekrar sefere çıkan Sultan Baybars* Haçlıların son dayanak noktaları olan Antakya’yı alarak* prensliklerini yıktı. Bir yıl sonra da Hicaz’a giderek hac farîzasını eda etti. 1270 ve 1271’de düzenlediği yeni seferlerde* Haçlıların son sığınakları olan Askalan ve Kerek kalesini almaya muvaffak oldu. Bir yıl sonra vuku bulan iki İlhanlı taarruzuna da* başarıyla karşı koyarak* 1274 senesinde Anadolu’ya girdi ve Sis’i ikinci defa zaptetti. Sultan Baybars* Anadolu’yu İlhanlı tahakkümünden kurtarmak üzere* bir kısım Selçuklu Beylerinin davetiyle 1277’de harekete geçti. Elbistan’da İlhanlı ordusunu bozup* Kayseri’ye girdi. Ancak* idare merkezinden fazla uzaklaştığı için Şam’a döndü. Haziran 1277’de* kısa bir rahatsızlıktan sonra* elli dört yaşında vefat etti. Şam’a defnedildi. Sultan Baybars* Moğol hakimiyetinin Suriye ve Mısır’a taşınmasına kesin şekilde mani olup* Haçlıların iki yüz yıldan fazla süren Ortadoğu işgaline son verdi. Büyük bir kumandan ve devlet adamı olan Baybars* dirayeti sayesinde* devletin iç ve dış siyasetini başarı ile yürüttü. Devlet teşkilâtında önemli ıslahat yaptı.

Baybars’ın ölümü üzerine* yerine oğlu Nâsireddin Berke geçti. Ancak* takip ettiği siyaset yüzünden* kısa bir süre sonra ümera (emirler) ile arası açılan Nâsireddin Berke* iki yıl kadar sonra* kendi isteği ile tahttan çekildi (1279). Yerine Baybars’ın diğer oğlu Bedrüddin Sülemiş geçti. Emîrlerden Kalavun da saltanat nâibi oldu. Yeni sultanın küçük yaşta olmasından faydalanan Kalavun* iktidarı ele geçirdi ve kendisine saltanat yolunu açma çalışmalarında bulundu. Sülemiş ve Kalavun adına sikke kesildi ve hutbe okundu. Aynı senenin Kasım ayında ümeranın muvafakatini de alan Kalavun* Sülemiş’i tahttan indirerek* sultanlığını ilan etti.

Kalavun* tahta geçtikten sonra diğer Memlûk sultanlarının karşılaştıkları güçlüklerle karşılaştı. İç meselelerini yoluna koyduktan sonra* İlhanlılara karşı Baybars’ın politikasını takip etti. 1280 ve 1281 senelerinde* İlhanlıların Suriye’ye yaptıkları iki seferi bertaraf eden Kalavun* 1285 senesine kadar Sungur ile meşgul oldu. Bu yüzden Haçlılarla savaşa girmekten kaçındı ve on senelik bir barış anlaşması yaptı. İşlerini yoluna koyar koymaz* Avrupa’dan yardım alamayan Haçlı kalıntılarını* tamamen ortadan kaldırmak için harekete geçti. Emîr Hüsameddin komutasında bir orduyu* Antakya Haçlı Prensliğinin son kalıntılarının toplandığı Lazkiye’ye gönderdi ve 1287 senesi Nisan ayında* şehir fethedildi. 1289 senesinde Kalavun* güçlü bir ordu ile Trablus’u kuşattı ve Nisan ayının sonlarında ele geçirdi. 1290 senesinde Akka’ya gelen bir Haçlı grubu* civardaki Müslüman topraklarına hücum edip* bazı tüccarları öldürdüler. Bunun üzerine* Kalavun büyük bir ordu hazırladı. Fakat Kahire’den ayrılmak üzereyken* 1290 senesinde vefat etti.

Kalavun’un vefatından sonra yerine oğlu Eşref Halil geçti. Halil* tahta geçer geçmez* Memlûkların isyanı ile karşılaştı ve kısa sürede bastırdı. Babasının* Akka’yı Haçlılardan almak için hazırladığı planı tatbike girişti. Sultan Halil* 1291 senesi Nisan ayında* ordusu ile Akka’yı kuşattı ve şehir on sekiz Mayısta fethedildi. Akka’nın düşmesinden sonra* Suriye’deki Haçlı kaleleri birer birer ele geçti. Böylece 14 Ağustosta* bütün Suriye sahili* Haçlılardan temizlendi. Sultan Eşref Halil* tahta geçtikten sonra* devlet ricâline ve babası zamanında söz sahibi olan ümeraya karşı kötü davrandı. Bunun üzerine* vezirlerden Baydara* Sultan Eşref Halil’i bir av sırasında* işbirliği yaptığı emîrlerin yardımıyla* 1293 senesi Aralık ayında öldürdü.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Sultan Halil’in öldürülmesinden sonra* sırasıyla tahta geçen Nâsıreddîn Muhammed* Ketboğa* Laçin ve İkinci Baybars dönemlerinde* ülke* iç karışıklıklar ve saltanat kavgaları ile büyük tahribata uğradı. 1310’da üçüncü defa tahta çıkan Nâsıreddin Muhammed* otuz bir sene devam eden bu saltanatında* önce bütün devlet işlerini ele aldı. Eskiden olduğu gibi* ümeranın kendisine tahakküm etmesine izin vermedi. Sultan Muhammed’in üçüncü saltanat devri* Memlûk nizamının olgunlaştığı* hükümet dairelerinin rayına oturduğu* idarede birçok yeniliklerin ve gelişmelerin yapıldığı* bazı büyük memuriyetlerin kaldırılıp* yerine yenilerinin ihdas edildiği bir devirdir. Sultan Nâsıreddîn Muhammed* bunlara ek olarak* gelir kaynaklarını düzeltmiş* iktisadî gelişmeye bağlı olarak* devletin gelirini de arttırmıştır. Nâsıreddîn Muhammed* 1341 senesinde vefat edince* Memlûk Devleti* Nâsıreddin Muhammed’in oğulları ve torunlarının dönemi olarak isimlendirilen yeni bir devreye girdi. Bahrî Memlûkların çöküşüne ve Burcî Memlûkların kuruluşuna kadar devam eden bu devrenin en bariz vasfı* Sultan Nâsıreddîn’in oğlu ve torunlarından sultan olanların çoğunun* çocuk olmalarıdır. Bu yüzden* ümeranın (emîrlerin) nüfuzu yeniden arttı ve sultanlar kısa sürelerle* sık sık değiştirildi. On üç sultanın başa geçtiği bu dönemde* Suriye ve Mısır’da* büyük veba salgını oldu* her gün binlerce kişi öldüğü için* toprağı işleyecek kimse kalmadı. Kudretli bir şahsiyet olan Sultan Berkuk ile iktidar* Bahrî Memlûklarından* Burcî Memlûklarına geçti. Sultan Berkuk* Çerkezlerden bir topluluğun başına geçerek kuvvetlenince* Sultan Selâhaddin’i 1382 senesinde tahttan indirip* Bahrî Memlûkları devrine son verdi.

Burcî Memlûkları: Hanedan olarak Mısır Memlûkları tarihinin ikinci kısmını* Burcî Memlûkları teşkil eder. Çerkez asıllı olan bu hanedan* 1382’den 1517’ye kadar* Mısır’a hakim oldu. Ancak bu sultanlar* dil ve kültür bakımından tamamen Türkleşmiş oldukları için* devlet* Türk karakterini korudu. Memlûkları* merkeziyetçi bir idare altında toplayan Sultan Berkuk* 1399 senesinde vefat edince* yerine oğlu Ferec geçti. Sultan Ferec devrinde iç karışıklıkların çıkmasından istifade eden Hıristiyanlar* harekete geçtiler. Buna* Suriye’deki iç karışıklıklar da eklenince* Sultan Ferec* 1412 senesinde âsiler tarafından öldürüldü. Halîfe-el-Musta’nin* sultan ilan edildiyse de* çok geçmeden Seyfeddin Şeyh* Memlûk tahtına çıktı. Bunun zamanında* nisbî bir sükûnet sağlandı. Birçok tesisler inşa edildi. Seyfeddin Şeyh ölünce* yerine oğlu Ahmed geçti ise de* atabegi Tatar* idareyi ele geçirdi. Fakat Tatar’ın da saltanatı uzun sürmeyip* kısa bir müddet sonra öldü. Tatar’ın vefatından sonra sultan ilan edilen oğlu Muhammed ise* vâsisi Barsbay tarafından tahttan indirildi. Memlûk sultanlığı tarihinde büyük ün yapan Sultan Barsbay* on altı senelik saltanatında* sükûnet ve istikrarı temin etti. Suriye ve Mısır’da* Müslümanların faydasına tedbirler aldı* huzurda yer öpmek geleneğini kaldırdı. 1425 senesinde* Kıbrıs’a gönderdiği donanma ile Kral Vanas’ı yenerek esir aldı ve kefaletle serbest bıraktı. Kral* kendisine tâbi olarak* her sene vergi ödedi. Ticareti geliştirmek hususunda tedbirler aldı. Barsbay* Dulkadiroğulları* Ramazanoğulları ve Akkoyunlular'la da mücadele etti. 1438 senesinde ölünce* yerine oğlu Yusuf geçti ise de* atabegi Çakmak* idareyi ele geçirdi.

On altı sene tahtta kalan Çakmak* Barsbay’ın siyasetini devam ettirdi. 1442’de Kıbrıs ve Rodos’a donanmalar gönderdi. Osmanlılar ve Karamanoğulları ile dostane münasebetler kurdu. Vefat edince* yerine* oğlu Osman geçti. Osman’ın çok kısa süren saltanatından sonra* iktidara Seyfeddin İnal geçti. İnal* Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul fetihnamesi gelince* büyük merasimler icra ettirdi. Karamanlılar üzerine ordu göndererek* Karaman’ı yağmalattı. Uzun Hasan’a karşı tedbirler aldı. Kıbrıs’la ilgilenip* Lefkoşe’yi zaptettirdi. 1461 senesinde ölümü ile* yerine oğlu Ahmed geçti. Fakat* idareyi atabegi Hoşkadem ele aldı. Hoşkadem* ilk iş olarak* isyan eden Şam ve Cidde valileriyle uğraştı. Osmanlılara karşı düşmanca siyaset uyguladı. Uzun Hasan’ı ve Karamanoğlu İshak Beyi desteklediği gibi Dulkadıroğulları ile Fatih aleyhinde işbirliği yaptı. Kendisinden sonra tahta geçen Atabeg İlbay ve Temurboğa birkaç ay saltanat sürdüler. 1468 senesinde Memlûk tahtına çıkan Kayıtbay* icraatçı hükümdarlardandı. Osmanlılarla rekabeti sürdüren Kayıtbay* Sultan Bayezid Hanla taht mücadelesine girişen Cem Sultan’ı kabul ederek* Osmanlı ülkesine yollamamakla* iki devlet arasında harp çıkmasına sebep oldu. 1485-1491 seneleri arasında Çukurova’da yapılan muharebelerde* iki taraf da önemli derecede yıprandı. Neticede* Çukurova’nın gelirinin Mekke ve Medîne’ye bırakılması şartı ile anlaşma yapıldı. Kayıtbay* 1496 senesinde vefat etti. Yerine geçen oğlu Muhammed* ancak iki sene tahtta kalabildi. Emîrlerle ihtilafa düştüğü için öldürüldü. Muhammed’den sonra Kansuh ve Canbulat tahta geçti. Bunlardan sonra Kayıtbay’ın yetiştirmelerinden* Şam valisi Kansu Gûrî (Gavri) sultan oldu.

İktidara geçtiği zaman* altmış yaşını geçmiş bulunan Kansu Gûrî* kudretli ve dirayetli biri olduğunu hemen ispatladı. Önce Kahire’de nizam ve istikrarı tesis ederek* ümeranın büyüklerinden* güvendiği kişileri idarî kadrolara getirdi. Daha sonra devlet hazinesinin iflâs durumundan kurtarılması için tedbirler aldı. Kansu Gûrî’nin zamanında Memlûklar* Rumeli ve Anadolu’da devamlı genişleyen Osmanlı Devleti ile Suriye hududundan komşu oldular. Bu sırada İran’a ve Doğu Anadolu’ya hakim olan Şah İsmâil* Şiîliği yaymak suretiyle Yakındoğu’yu ele geçirmeye çalışıyordu. Yine Kansu Gûrî (Gavri) devrinde* İspanya’daki Endülüs Müslümanlarının hakim olduğu Gırnata* Hıristiyanların eline geçince* Müslümanlar zor duruma düştü. Mısır’ın iktisadî durumuyla yakın alâkası bulunan Hind ticaret yolu* Portekizliler tarafından tehdit edilmeye başlandı. Hindistan kıyıları* Portekizlilerin eline geçti. Kansu Gûrî* Portekiz genel valisi* Hürmüz’ü alarak* Acem Körfezini (Basra Körfezi) kapatınca* Osmanlı Sultanı İkinci Bayezid Handan yardım istedi. Osmanlı* gereken yardımı yaptı. Buna rağmen Kansu Gûrî'nin (Gavri) İran Şahı İsmail’le yakın münasebet kurması* Osmanlılarla arasının açılmasına yol açtı. Yavuz Sultan Selim Han* Şah İsmail’i tamamen ortadan kaldırmak için ikinci Doğu Seferine çıkarken* Veziriâzam Sinan Paşa'yı kırk bin kişilik bir kuvvetle* Safevîler üzerine göndermişti. Ancak* Sinan Paşa'ya* Diyarbakır’a giderken Fırat’ı geçmek için Memlûklar tarafından müsaade verilmemesi ve Kansu Gûrî'nin (Gavri) elli bin kişilik bir kuvvetle Halep’e gelmesi* harp sebebi sayıldı. Mercidabık’ta yapılan muharebede Memlûklar* kısa bir sürede mağlup oldular. Kansu Gûrî’nin muharebeden sonra kaybolmasıyla* Memlûk tahtına Tomanbay geçti.

Halep* Hama* Humus ve Şam’ı alan Yavuz Sultan Selim Han* Tomanbay’a bir nâme göndererek* kendisine tâbi olması şartıyla Gazze’den itibaren güneyde kalan toprakları Memlûklara bırakacağını bildirdi. Tomanbay* bu teklifi kabul etmedi. 23 Ocak 1517’de Ridâniye’de* Yavuz Sultan Selim Hanın taarruzuna karşı koyamayarak mağlup oldu. Kahire’de ve Sait taraflarında mücadelesini devam ettirdi ise de* yakalanarak idam edildi. Böylece 1250 senesinde kurulan ve 267 sene süren Mısır Memlûk Sultanlığı* sona erdi. Halîfelikle beraber* mukaddes yerlerin himayesi de Osmanlıların eline geçti.

Memlûklar* sultanın kendi kölelerinin* idarenin en üst kademesinde yer aldığı karışık bir hiyerarşik sisteme sahipti. İktidarın bünyesindeki başarı için* gulâm sistemi esastı. Çünkü eski Memlûkların oğulları da dahil olmak üzere* hür unsurlar* orduda ikinci derecede bir yer teşkil ediyorlardı. Saltanatın istikrarsızlığı sebebiyle* hükümdarların kolayca değiştirilmelerinden anlaşıldığı üzere* sultanın mutlak iktidarı* büyük emîrler ve bürokrasi tarafından denetleniyordu. Meseleler dîvânda görüşülüp* karara bağlanırdı. Memlûkların asker ihtiyacı* Kafkasya’dan ve Kıpçak bozkırlarından karşılanırdı. Sultan ve kumandanların idaresindeki Memlûklu ordusu* muharip olmasından* sevk ve idaresindeki mükemmelliğinden* Haçlı ve Moğol saldırılarını bölgeden uzaklaştırmakla* İslâm ülkelerini büyük tehlikelerden ve tahriplerden korumuşlardır. Memlûklar* Eyyubîler'in siyasetlerini devam ettirdiler. Resmî yazışmalarda* Arapça'yı kullandılar. Ordu ve sarayın konuşma dili* Kıpçak Türkçesi olup* Oğuz Türkçesi de geçerliydi. Kültür bakımından gelişmiş olan Memlûklar* Mısır’da pek parlak bir medeniyet devresi açtılar.

Memlûklar devrinde* Mısır ve Suriye’de büyük binalar yapıldı. İdareci* kumandan ve bu arada bazı esnaf cemaatleri* büyük şehirlerde camiler yaptırdılar. Kahire’deki Baybars* Kalavun* Muhammed Nâsır* Sultan Hasan* Berkuk* Müeyyed* Kayıtbay Ulu camileri ve Trablus* Şam* Halep eyaletleri camileri ile Kahire* Halep* Şam ve Birecik kaleleri bunların belli başlılarıdır. Devlet memuru ihtiyaçlarını karşılamak üzere* Kahire’de mektep açmışlardır. Burada tahsilini tamamlayanlar* mülkî ve askerî memur olarak vazifeye tayin edilirlerdi.
 

C0M!S3R-eX

Uzman üye
14 Kas 2006
1,174
27
Eyyubîler Devleti (1171 - 1252)
Ünlü kumandan ve siyaset adamı Selâhaddin Eyyûbî tarafından* Suriye* Filistin* Mısır ve Yemen’de kurulan devlet.
Hânedânın kurucusu olan Selâhaddin Eyyubî* Hazbanî kabilesine mensuptu. Ancak bu aile* uzun yıllar Türkler arasında bulunmuş ve tam manâsıyla Türkleşmişti. Selâhaddin Eyyubî* 1138’de çok sayıda askeri ile birlikte Musul Türk kumandanı Zengî bin Aksungur’un hizmetine girdi. Bu durumun akabinde Selâhaddin’in kardeşi Şirkûh da Zengî’nin oğlu Nureddin’in hizmetine girdi. Şirkûh* bu hizmetteyken* 1169’da Mısır’ın kontrolünü ele geçirdi ise de* çok geçmeden öldü ve onun halefi olarak yerine Selâhaddin geçti.

Böylece* hânedânın gerçek kurucusu olarak ortaya çıkan Selâhaddin Eyyûbî* 1171 yılında* Şiî Fâtımî idaresini tamamıyla ortadan kaldırdı. 1175 yılında ise* İsmâil Zengî ile Böri Gâzi’nin kumanda ettiği orduyu Kurunhama’da bozguna uğrattı ve Eyyûbî Devletinin temellerini attı. 1176 yılında kardeşi Turan Şahla beraber* Yemen’deki Abdün-nebi Fırkasını yıkan Selâhaddin Eyyûbî* Abbasî halifesi tarafından Suriye* Yemen* Filistin ve Kuzey Afrika’nın sultanı ilan edildi. Bu durum* aynı zamanda* halife tarafından* devletinin kabul edilmesi demekti.

Selâhaddin Eyyûbî* ilk iş olarak Mısır’daki Fâtımî idaresinin son izlerini de ortadan kaldırdı. Onların eski toprakları üzerinde* din ve eğitimde kuvvetli bir siyasetin teşvik ve uygulayıcısı oldu. Şiîliğin yerine Sünnî mezhebini yaymaya başladı. Bunda başarılı olan Selâhaddin* Mısır ve Suriye’de Fâtımîlerin yaydığı yanlış itikadın önüne geçerek* Ehl-i sünnet itikadının yayılmasında önder oldu. Selâhaddin Eyyûbî’nin takip ettiği siyasetin diğer bir yönü de* Haçlılara karşı mücadelenin başlatılması idi. Bilindiği gibi bu yüzyılda Haçlılar* iki defa Anadolu’dan Kudüs’e kadar gitmişler ve geçtikleri yerlerde kan ve gözyaşından başka bir şey bırakmamışlardı. Hattâ bu zalimler* kendi dindaşları ve ırkdaşlarının kalplerinde bile* derin bir nefret uyandırmışlardı. Kutsal şehir Kudüs* yıllardır bu zalimlerin elinde bulunmaktaydı. Nitekim* Selâhaddin’in Haçlılara karşı tesirli bir şekilde başlattığı cihad siyaseti* bütün İslâmî gayret ve heyecanı onun etrafında birleştirdi. Türk ve Arap ordularının aynı gaye etrafında toplanmasını sağladı.

Topladığı bu kuvvetlerle* 1187 yılında* Haçlıların karşısına çıkan Selâhaddin Eyyûbî* Hattin’de parlak bir zafer kazandı. Perişan bir vaziyete düşen Haçlıların elindeki bütün kaleler* Kudüs dahil Eyyûbîlerin eline geçti. 89 yıl düşman elinde kalan kutsal şehir Kudüs’ün de ele geçirildiği bu zaferle* bütün Müslümanların gönüllerinde taht kuran Selâhaddin Eyyûbî* büyük bir üne kavuştu. Avrupa* bu hezimet karşısında birbirine girdi ve üçüncü Haçlı seferi için çalışmalara başladılar. Ancak* bu yeni Haçlı ordusu* daha Akka’da iken hezimete uğratıldı ve yine onların aleyhine olarak bir antlaşma imzalandı.

Hemen hemen bütün günleri harp meydanlarında geçen* Ortadoğu’daki Haçlı varlığının belini kıran ve onu asla eski gücüne kavuşamayacağı bir hale getiren* böylece Ortadoğu-İslâm dünyasının kudretini* bütün Avrupa’ya gösteren Mücâhid Sultan* 4 Mart 1193 Çarşamba günü Dımaşk’ta (Şam) vefat etti. Aynı şehirde bulunan kabri* bugün* büyük ziyaretgâhlardandır.

Selâhaddin Eyyûbî* ölmeden önce devletinin çeşitli bölgelerini oğullarına ıktâ olarak dağıtmıştı. Bununla beraber merkezî kontrol* oğullarından El- Âdil’in elindeydi. Bu sultan zamanında* daha önceki aktif politika terk edilerek yumuşak bir siyaset izlenmeye başlandı. Frenklerle barış yapılarak* ilişkiler* normal bir duruma getirildi. 1205 senesinde Samsat* Serve ve Ra’sul-ayn’ın şehirlerine hakim olan Melik el-Efdal* amcası El-Âdil’le ilişkisini keserek Anadolu Selçukluları Sultanı Keyhüsrev’e bağlandı. Bu dönemde Eyyûbîler* 1208’de Ahlat’ı* 1215 senesinde ise Yemen’i hakimiyetleri altına aldılar. Beşinci Haçlı seferi sırasında Dimyat’ın Haçlılar eline geçmesi ile üzüntüsünden hastalanan Sultan El-Âdil* çok geçmeden vefat etti (10 Eylül 1218). Yerine oğlu el-Kâmil geçti.

El-Kâmil* kısa sürede orduyu toparlayarak* Haçlıları geri püskürtmeye muvaffak oldu. Ancak* daha sonra* İmparator İkinci Frederik ile anlaşan El-Kâmil* anlaşılamayan bir tutumla* Kudüs’ü Haçlılara terk etti. Böylece* İkinci Frederik ile başlayan sulh dönemi* Mısır ve Suriye’ye bazı iktisadî faydalar sağlarken* aynı zamanda Akdeniz Hıristiyan devletleri ile ticaretin yeniden canlanmasına yol açtı. Sultan El-Kâmil’in devri* diğer taraftan iç çatışmalara ve çalkantılara sahne oldu. Sultana karşı ülkede ittifaklar kuruldu. Aynı zamanda sultanın kardeşi Muazzam ile Melik Eşref bile* bu ittifakın içinde yer aldı. Hattâ* Melik Eşref* bir ordu ile sultanın karşısına çıktı ise de* aniden vefat ettiğinden kuvvetleri dağıldı.

Eyyûbî Devleti son parlak devrini* Sultan El-Kâmil ile yaşadı. Onun ölümüyle ülke parçalanmaya yüz tuttu. El-Kâmil’in yerine geçen Es-Sâlih zamanında* ülke bir taraftan iç mücadelelere sahne olurken* diğer yandan altıncı Haçlı seferi başgösterdi. Bu karışık vaziyete rağmen* Haçlılara karşı başarılar kazanıldı ve Fransa Kralı St. Louis esir alındı. Sultan Es-Sâlih’in kısa bir süre sonra ölümü üzerine* Mısır Eyyûbî ülkesi* 1250 yılında* Türk Bahri Memlûk birliklerinin eline geçti.

Halep’te ise* 1236 senesinde ölen El-Azîz’in yerine geçen En-Nâsır Yûsuf* Mısır’daki Sultan Sâlih’in ölümü üzerine bütün Suriye’yi ele geçirdi. Onun Suriye üzerindeki iddiaları* Mısır Memlûkları ile mücadelelere sebep oldu. Bu sürekli mücadelelere* ancak Moğolların taarruzu son verdi. Devamlı tâbi halde yaşayan Hama’daki şube ise* varlığını 1342 senesine kadar sürdürdü. Bu tarihte* onlar da Moğollar tarafından ortadan kaldırıldı. Sadece Diyarbekir ve Hısnıkeyfa civarında* mahallî bir beylik* Moğolların ve Timurlular'ın hücumlarından kurtulabildi. Eyyûbîlerin bu kolu da Akkoyunlular tarafından ortadan kaldırıldı.

Eyyûbîler Devleti* Zengîler'in bir devamıydı. Eyyûbî devlet teşkilâtı* diğer İslâm devletlerindeki teşkilâtlardan farklı değildi. Başta bir sultan ve onun hânedânı* sonra* idarî ve askerî yetkiye sahip emîrler* daha sonra bürokratlar ve ilmiye sınıfına mensup olanlar gelirdi.

Devlet işlerini yürüten üç dîvân vardı. Dîvân-ül-İnşâ; bürokrasinin idaresi ve diplomatik işlerin yürütülmesiyle uğraşırdı. Dîvân-ül-Ceyş; ordu ve onun malî işlerinden sorumluydu. Dîvân-ül-Mâl; bugünkü maliye bakanlığının görevini yapardı. Dîvânlar arasında en geniş teşkilâta sahip olan bu dîvândı.

Eyyûbîler Devletinin en önemli hedefi* Ortadoğu’da Haçlılar tarafından işgal edilen İslâm topraklarını kurtarmaktı. Bu sebepten sultan* her zaman* savaşa hazır güçlü bir orduyu beslemek zorundaydı. Ordunun temelini* toprağa bağlı süvariler meydana getiriyordu. Bunların yanında* maaşlarını para olarak alan bir miktar piyade ve süvari vardı. Piyadeler* kale savunma veya kuşatmalarında vazife alıyorlardı. Diğer muharebelerde ise* timarlı süvariler savaşıyordu. Süvarilerin en önemli kısmını* parayla satın alınarak veya devşirilerek yetiştirilen memlûklar teşkil ediyordu. Bunların büyük çoğunluğu Türk'tü.

Eyyûbîler Devletinde sağlık hizmetleri çok gelişmişti. Birçok şehirde hastaneler yapılmıştı. Bu hastaneler arasında Dımaşk’taki Nureddin ve Kahire’deki Selahaddin hastaneleri* mükemmel tıp merkezleriydi. Buralarda erkekler* kadınlar ve sinir hastaları için ayrı kısımlar vardı. Tarihte sinir ve ruh hastalıkları için ilk ilaçlar* bu hastanelerde hazırlanmıştır. Hastanelerin yanında* kimsesiz* bakıma muhtaç çocukların ve fakirlerin korunması için birçok bakım evleri ve misafirhaneler açılmıştır.

Eyyûbîler Devletinde* teknik ve sanat da gelişmişti. Dımaşk ve Kahire’de dökümhaneler ve cam imalathaneleri vardı. Bu şehirlerde ayrıca* su ile çalışan kâğıt değirmenleri de yer alıyordu. Kâğıt; buğday* pirinç sapları ve pamuktan yapılıyordu. Musul kumaşları* Mısır pamukluları ve Dar-ut-Tirâz’da imal edilen yünlü* ipekli ve pamuklu kumaşlar çok meşhurdu. Bakır işlemeciliği gelişmişti. Bugün* Eyyûbîler devrine ait şamdanlar* leğen ve tabaklar çeşitli ülkelerin müzelerinde bulunmaktadır. Silâh imalatı da oldukça ileri seviyede idi. Bilhassa Dımaşk’ın meşhur çelik kılıçları çok ünlüydü.

Eyyûbîler devri* ilmî hayat bakımından İslâm tarihinin en canlı ve hareketli dönemlerinden biriydi. Bozuk itikadlara karşı* Ehl-i sünnet itikadını yaymak gayesiyle* Kahire ve Dımaşk’ta birçok medreseler açıldı. Burada tefsir* hadis* fıkıh ilimleri yanında* fen ilimleri de öğretiliyordu. Ayrıca Kur’ân ilimlerini öğretmek için Dâr-ul-Kurrâlar* hadîs ilimlerini öğretmek için Dâr-ul-Hadîsler ve fen ilimlerini öğretmek için Dâr-ül-Hendeseler açıldı. Medreselerin yanında camiler de önemli ilim merkezleriydi. Camilerde çeşitli ilimlerin okutulduğu halkalar ve köşeler vardı.

Tarihte çok önemli bir rol oynayan Eyyûbîler* Büyük Selçuklu Devleti'nin geleneklerini yeniden kurarken* Şiî Fâtımî Devletine en büyük darbeyi vurmuş ve İslâm'ın yeniden ihyasına canla başla çalışmışlardır. Haçlılara karşı büyük bir devlet ve güç meydana getirmişler* nitekim geçici bir zaman için de olsa Kudüs’ü ele geçirebilmişlerdir. Eyyûbîlerin devlet teşkilâtının izleri* daha sonra Memlûk ve Osmanlı devlet teşkilâtında tesirli olmuştur
 
Üst

Turkhackteam.org internet sitesi 5651 sayılı kanun’un 2. maddesinin 1. fıkrasının m) bendi ile aynı kanunun 5. maddesi kapsamında "Yer Sağlayıcı" konumundadır. İçerikler ön onay olmaksızın tamamen kullanıcılar tarafından oluşturulmaktadır. Turkhackteam.org; Yer sağlayıcı olarak, kullanıcılar tarafından oluşturulan içeriği ya da hukuka aykırı paylaşımı kontrol etmekle ya da araştırmakla yükümlü değildir. Türkhackteam saldırı timleri Türk sitelerine hiçbir zararlı faaliyette bulunmaz. Türkhackteam üyelerinin yaptığı bireysel hack faaliyetlerinden Türkhackteam sorumlu değildir. Sitelerinize Türkhackteam ismi kullanılarak hack faaliyetinde bulunulursa, site-sunucu erişim loglarından bu faaliyeti gerçekleştiren ip adresini tespit edip diğer kanıtlarla birlikte savcılığa suç duyurusunda bulununuz.